Ντίνα Δασκαλοπούλου – Δημοσιογράφος » Πτολεμαΐδα – Οι βλαβερές συνέπειες της… αναπνοής

Πτολεμαΐδα – Οι βλαβερές συνέπειες της… αναπνοής

(Φωτογραφίες Στέλιος Αξιώτης)

Στην Κοιλάδα της Εορδαίας…
Στην «πρίζα» της Ελλάδας, στην Πτολεμαΐδα, παράγεται το «εθνικό μας καύσιμο». Είμαστε παγκόσμια υπερδύναμη στην παραγωγή λιγνίτη. Το καύσιμο γύρω από το οποίο συγκρούονται καταληψίες και μπάτσοι, μεγαλοστελέχη και επιχειρηματίες, πολιτικοί και μίντια είναι φθηνό, αφορολόγητο και θανατηφόρο. Στο περιθώριο αυτής της σύγκρουσης, πρωταγωνιστές σε αυτό το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου, οι άνθρωποι που ζουν κάτω από τα φουγάρα και δίπλα στα ορυχεία της ΔΕΗ. Την ίδια ώρα η Ελλάδα καταδικάζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και αποπέμπεται από το Πρωτόκολλο του Κιότο.

Ανάμεσα σε βουνά από τέφρα και δίπλα σε φουγάρα που φτάνουν τα 400 μέτρα, είχε την ατυχία να γεννηθεί η Ευτυχία. Είναι πολύ μικρή ακόμα για να μιλάει ή να περπατάει. Μπορεί όμως να πιάνει με τα χεράκια της τη μάσκα οξυγόνου και να τη φέρνει στο στόμα της. Και ρουφάει αχόρταγα το φάρμακο που ανοίγει τους πνεύμονές της. Είναι 6 μηνών, το νεότερο θύμα του λιγνίτη.
Η Ευτυχία δεν γνωρίζει τι σημαίνει μικροσωματίδια ούτε διοξείδιο του άνθρακα. Εκείνη, όπως κι όλα τα πιτσιρίκια τής γειτονιάς της, αυτό που ξέρει είναι πως, όταν φυσάει, το χωριό τους τυλίγεται σε ένα γκρίζο σύννεφο. Και τότε οι μαμάδες φωνάζουν και κλείνουν στο σπίτι τα παιδιά και μετά, για πολλές ώρες, τους απαγορεύουν να παίζουν στην αυλή. Κι όταν ο αέρας κοπάσει, τα δέντρα και οι κούνιες και οι κούκλες είναι καλυμμένα με μια μαύρη σκόνη κι απαγορεύεται να τα πιάσεις, γιατί μετά κλαίνε τα μάτια σου και τσούζει η μύτη σου και βήχεις. Είναι παράξενο το χωριό της Ευτυχίας.
Πριν ακόμα τον δεις από μακριά σκαρφαλωμένο στους πρόποδες του Βερμίου, καταλαβαίνεις ότι πλησιάζεις στον Άγιο Δημήτριο. Ξαφνικά το στόμα σου πικρίζει κι ο αέρας μυρίζει παράξενα, σαν να είσαι στην ουρά μιας πορείας ενώ στο Σύνταγμα έχουν σκάσει ήδη τα δακρυγόνα. Κρατάω την Ευτυχία στην αγκαλιά μου κι εκείνη βράζει ολόκληρη και βήχει και τρέχει η μύτη της και ξαφνικά νιώθω όλη την απόγνωση τής μαμάς της.

Ένα μήνα πριν, ο μπαμπάς κι οι συγχωριανοί της Ευτυχίας ήταν κάτι αξύριστοι, ακαμάτηδες, χαραμοφάηδες, που απειλούσαν τη χώρα με μπλακ άουτ γιατί επί 20 ημέρες είχαν καταλάβει τους ταινιόδρομους κι εμπόδιζαν το λιγνίτη να φτάσει στον ατμοηλεκτρικό σταθμό (ΑΗΣ). Και στις τηλεοπτικές οθόνες μιλούσαν ασταμάτητα τα κοστουμαρισμένα στελέχη της ΔΕΗ, που έδιναν τον αγώνα τον καλό για να σώσουν τη χώρα από το μπλακ άουτ και προστάτευαν το περιβάλλον. Ο μπαμπάς της Ευτυχίας και οι συγχωριανοί του ήταν οι κομπάρσοι που γέμιζαν τα πλάνα. Υστερα ήρθαν τα ΜΑΤ.

Ποιοί είναι αυτοί οι άνθρωποι; Τι διεκδικούν; Πώς ζουν; Γιατί μπλοκάρουν τους ταινιόδρομους; Γιατί τρώνε ξύλο; Γιατί τους πάνε στο τμήμα; Γιατί η ΔΕΗ τούς στέλνει κατηγορούμενους στα δικαστήρια το Σεπτέμβριο; Γιατί διεκδικεί από τον καθένα τους 8,5 εκατομμύρια ευρώ; Φτάνω με πολλές απορίες στο χωριό τους.

Είναι ένα παράξενο τοπίο. Αριστερά το ορυχείο του Νοτίου Πεδίου, το μεγαλύτερο των Βαλκανίων. Εκατοντάδες εργάτες, 42 καδοφόροι εκσκαφείς, 16 αποθέτες και περίπου 1.000 ντιζελοκίνητα μηχανήματα σκάβουν τη γη για να εξορύξουν αυτό που οι κυβερνώντες αποκαλούν «εθνικό μας καύσιμο». Η χώρα μας κατέχει τη δεύτερη θέση σε παραγωγή λιγνίτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την έκτη θέση παγκοσμίως.
Ο λιγνίτης από τα ορυχεία μεταφέρεται στα εργοστάσια της ΔΕΗ μέσω ενός συστήματος ταινιοδρόμων που φτάνουν τα 225 χλμ. Εδώ, σύμφωνα με το WWF, βρυχάται ο πιο ρυπογόνος σταθμός ενέργειας στην Ευρώπη: ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου. Σαν να περνάνε δηλαδή από το χωριό 3,3 εκατομμύρια αυτοκίνητα το χρόνο!«Καλώς ήρθες στα Ζωνιανά», μου λένε με βαριά βορειοελλαδίτικη προφορά. Είναι εξαιρετικά φιλόξενοι, αν και καχύποπτοι, απέναντι στο κορτσόπον που ήρθε από την Αθήνα. Παιδιά κι εγγόνια προσφύγων από τη Μαύρη Θάλασσα ζουν εδώ από τότε που οι πρόγονοί τους ξεριζώθηκαν με τη γενοκτονία. Το χωριό τους δεν είναι πολύ μεγάλο – περίπου 1.000 άνθρωποι. Οπότε αντιλαμβάνεστε ότι οι ασφαλίτες που τους παρακολουθούν κάνουν μπαμ. Μέσα στα αυτοκίνητά τους, περιπολούν το χωριό και τους εξεγερμένους κατοίκους του.
«Για αυτά τα εργοστάσια οι πατεράδες μας έφαγαν ξύλο από τα ΜΑΤ που έστειλε το ΠΑΣΟΚ το 1983. Τώρα εμείς τρώμε ξύλο από τα ΜΑΤ που έστειλε η Νέα Δημοκρατία. Όλα τα κόμματα μας αφήνουν εδώ να πεθαίνουμε». Ο Ηλίας Τεντσογλίδης είναι ο πρόεδρος του Συλλόγου Ανέργων & Περιβάλλοντος του Αγίου Δημητρίου. Ο Σύλλογος δημιουργήθηκε πριν από 3 χρόνια, «τότε δηλαδή που καταλάβαμε πως όλα τα καλά που είχαν τάξει στους γονείς μας ότι τάχα θα έφερναν τα εργοστάσια στην περιοχή μας ήταν φούμαρα. Μπορεί να έφεραν χρήματα για κάποια χρόνια, αλλά σκορπίζουν θάνατο».
Τα εργοστάσια δημιουργήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Τότε δηλαδή που ο κόσμος δεν υποψιαζόταν ότι θα έρθει κάποτε η μέρα που το «θαυμάσιο πετρέλαιο» και ο λιγνίτης θα γίνουν η αιτία να ανέβει η θερμοκρασία και να λειώσουν οι πάγοι, να αφανιστούν νησιά στους ωκεανούς και να απειλούνται με πνιγμό οι παραθαλάσσιες πόλεις. Τότε που κανένας δεν ήξερε ακόμα τι σημαίνει κλιματική αλλαγή.
Την ώρα που όλη η Ευρώπη στρέφεται σε πράσινες μορφές ενέργειας, στον αέρα και στον ήλιο, η χώρα με τη μεγαλύτερη ηλιοφάνεια και το καλύτερο αιολικό πεδίο της Ενωσης όχι μόνο δεν απεξαρτάται σταδιακά από το λιγνίτη, αλλά δίνει συνεχώς νέες άδειες για την εκμετάλλευσή του. Οι λιγνιτικοί σταθμοί της ΔΕΗ ευθύνονται για την έκλυση 43 εκατομμυρίων τόνων διοξειδίου του άνθρακα κάθε χρόνο, δηλαδή ποσοστό 40% των συνολικών εκπομπών της χώρας. Μόνο στην περιοχή της Πτολεμαϊδας απελευθερώνονται 100.000 τόνοι τέφρας το χρόνο! Σύμφωνα με στοιχεία του τοπικού νοσοκομείου, 8 στους 10 μαθητές της περιοχής εμφανίζουν έστω και μια μικρή βλάβη στο αναπνευστικό.
Τα τελευταία χρόνια μαίνεται ένας αθόρυβος πόλεμος γύρω από την ενεργειακή πολιτική της χώρας μας. Διάφοροι επιχειρηματίες καίγονται να μπουν στο παιχνίδι με το εθνικό μας καύσιμο: ο λιγνίτης είναι φτηνός (1.000 κιλοβατώρες κοστίζουν περίπου 53 ευρώ, όταν η παραγωγή τους από φυσικό αέριο ανεβαίνει στα 65) και αφορολόγητος. Ταυτόχρονα, ενώ οι «τρομοκράτες του Αγίου Δημητρίου» εξεγείρονταν για πολλοστή φορά, η Ελλάδα κατέκτησε άλλη μια παγκόσμια πρωτιά: είναι η μοναδική χώρα στον κόσμο που αποπέμφθηκε από τους μηχανισμούς του πρωτοκόλλου του Κιότο γιατί δεν μετρά επαρκώς τους ατμοσφαιρικούς ρύπους.

Οδηγούμε προς το ορυχείο του Νοτίου Πεδίου, το μεγαλύτερο από τα 4 που λειτουργούν στο Λιγνιτικό Κέντρο Πτολεμαϊδας – Αμυνταίου, που παράγει περίπου 50 εκατομμύρια τόνους λιγνίτη το χρόνο. «Τα ορυχεία άλλαξαν τελείως τη μορφή της περιοχής μας. Παλιά τα χωράφια ήταν εύφορα και υπήρχαν πολλά είδη ζώων. Αλλά τώρα όλα έχουν αλλάξει. Τα δέντρα κόπηκαν και πολλά χωράφια δόθηκαν στη ΔΕΗ. Τα ζώα έφυγαν». Αυτό που διαβάζω είναι η έκθεση ενός μικρού μαθητή.

Το ορυχείο πλησιάζει ολοένα και πιο απειλητικά τα χωριά της κοιλάδας της Εορδαίας. Ήδη κατάπιε τη Χαραυγή, που τώρα στέκει ερειπωμένη, με μοναδικούς κατοίκους μέσα στα χαλάσματα περαστικούς φορτηγατζήδες κι άστεγους μετανάστες. Τώρα σιγά σιγά ερημώνει και το διπλανό χωριό, ο Κλείτος. Η ΔΕΗ απαλλοτριώνει αναγκαστικά τα χωράφια και τα σπίτια των κατοίκων του οι οποίοι, με μια ελάχιστη αποζημίωση στα χέρια, πρέπει να βρουν έναν νέο τόπο για να χτίσουν καινούργιο χωριό. Μέσα στο υπό κατάρρευση καφενείο του Κλείτου, καμιά 10αριά γερόντια παίζουν χαρτιά. Δίπλα μου κάθεται ο κυρ Θανάσης, ετών 70. Δίπλα του, στον τοίχο, το οικιστικό σχέδιο του νέου χωριού που εδώ και 15 χρόνια τους υπόσχεται το κράτος πως θα ολοκληρωθεί κι ακόμα να ετοιμαστεί. «Πρόσφυγες ήρθαν οι παππούδες μας γιατί τους έκοψε το μαχαίρι του Τούρκου, πρόσφυγες γινόμαστε κι εμείς. Τουλάχιστον εμείς θα φύγομε. Τους άλλους στον Άγιο Δημήτριο θα τους αφήσουν να σκάσουν σαν τα ποντίκια, γιατί κάτω από το χωριό τους δεν υπάρχει λιγνίτης».

«Μας λένε πως δεν υπάρχουν επιδημιολογικές μελέτες που να αποδεικνύουν ότι οι ρύποι προκαλούν προβλήματα υγείας. Εγώ αυτό που ξέρω είναι πως και οι δυο γιοι μου δεν μπορούν να ανασάνουν -ο μεσαίος μου δεν μπορεί να παίξει μπάλα γιατί λαχανιάζει. Εγώ αυτό που ξέρω είναι πως το ψυγείο μου είναι γεμάτο φάρμακα. Κι όταν πήγα τα παιδιά σε πνευμονολόγο στην Κοζάνη, μου είπε πάρ’ τα και φύγε. Και πώς να φύγω, πού να πάω;» Ο Σάκης Θαλαλαίος είναι πατέρας τριών παιδιών και ένας εκ των καταληψιών που είδαν το πρόσωπό τους να φιγουράρει στην τηλεόραση. «Έλεγαν πως το μόνο που θέλουμε είναι να διοριστούμε στη ΔΕΗ, να βολευτούμε. Αυτό που θέλουμε είναι να φύγει το εργοστάσιο και τα ορυχεία και μας λένε πως είναι αδύνατον. Ζητάμε ένα ανθρώπινο περιβάλλον για τα παιδιά μας και μας λένε πως είναι αδύνατον κι αυτό. Η ανεργία στο χωριό μας είναι στο 18%. Τα σπίτια μας δεν πουλιούνται, γιατί κανείς δεν θέλει να τα αγοράσει. Σε λίγα χρόνια δεν θα έχουμε καν χωράφια να καλλιεργήσουμε, ο δε υδροφόρος ορίζοντας κατεβαίνει συνεχώς. Από τα 50 μέτρα που ήταν παλιά, έχει φτάσει στα 500. Οι εμπορικές επιχειρήσεις μαραζώνουν αφού οι νέοι φεύγουν συνεχώς –όσοι μπορούν. Θέλουμε λοιπόν τουλάχιστον μια θέση στη ΔΕΗ για να έχουμε έναν μισθό, ώστε να μπορούμε να πάρουμε ένα δάνειο και να σηκωθούμε να φύγουμε».

«Η ΔΕΗ έχει κάθε συμφέρον να αρνείται το πρόβλημα. Οι κρατικές υπηρεσίες είναι αδύναμες να ελέγξουν την κατάσταση. Η μόλυνση ελέγχεται από την ίδια τη ΔΕΗ με δικούς της σταθμούς μέτρησης. Η αξιοπιστία τους είναι διάτρητη. Όταν παλιότερα έκανε εδώ μετρήσεις το ΤΕΙ Κοζάνης και ζητήσαμε να δημοσιοποιεί τα αποτελέσματα καθημερινά, η ΔΕΗ αρνήθηκε. Αυτό είναι έγκλημα». Ο Αλέξης Σαριανίδης ζει στο διπλανό χωριό του Αγίου Δημητρίου, την Ακρινή. Με ξεναγεί στο χωριό του, ενώ μου περιγράφει τον μαραθώνιο επαφών που έκανε με όλους τους πολιτικούς, όλων των χρωμάτων όταν μέχρι πέρυσι ήταν πρόεδρος του Συλλόγου Περιβάλλοντος του χωριού του. «Επισήμως λένε ότι δεν υπάρχει πρόβλημα. Ρίχνουν κάτι πρόστιμα στη ΔΕΗ γιατί νομίζουν ότι θα μας κλείσουν το στόμα, θα ικανοποιήσουν το θυμό μας. Η πολιτεία επεμβαίνει μόνο όταν η μόλυνση γίνεται ορατή δια γυμνού οφθαλμού και ξεσηκωνόμαστε. Αν όλα είναι τόσο καλά όσο λένε, γιατί δεν μας δίνουν άδειες για βιολογικές καλλιέργειες; Γιατί ο Συνήγορος του Πολίτη μας δικαίωσε το 2005; Το θέμα είναι απλό: κάτω από το χωριό μας δεν υπάρχει λιγνίτης και η ΔΕΗ δεν θέλει να μετεγκατασταθούμε. Η δική μας η ζωή και ο θάνατος δεν αξίζουν μια για τα στελέχη της». Αυτό επιβεβαιώνει και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων που σε απόφασή της του 2007 καταδικάζει το ελληνικό κράτος «γιατί δεν προέβλεψε τις βλαβερές συνέπειες στο περιβάλλον ούτε προστάτευσε την υγεία των κατοίκων ούτε εγγυάται την ασφάλεια των εργαζομένων».

Στο ληξιαρχείο, τα κιτάπια του θανάτου της Ακρινής επιβεβαιώνουν όσα ισχυρίζεται ο Αλέξης: 8 στους 10 θανάτους οφείλονται σε καρκίνο και σε καρδιαγγειακά επεισόδια. Μια απλή βόλτα στο νεκροταφείο του Αγίου Δημητρίου –αμέτρητοι τάφοι και τα φουγάρα στο βάθος– αποδεικνύει του λόγου το αληθές. Λίγη ώρα νωρίτερα είχα συναντήσει 2 γερόντια στο δρόμο. Πίσω τους, στον τοίχο βοούσε ένα σύνθημα γραμμένο με σπρέι: «Μπάτσοι, ρουφιάνοι, κοτόπουλα με κράνη». «Κοιτάζεις τους τάφους; Δεν έχουμε γέρους θαμμένους εδώ. Πεθαίνουμε όλοι γύρω στα 60», μου λέει ο ένας από τους δυο. «Ήσασταν στην κατάληψη;» τον ρωτάω. «Σου φαίνομαι για δειλός; Ασφαλώς και ήμουν», μου απαντά.

«Η ΔΕΗ, με τις πλάτες της κυβέρνησης, παίζει με τις ζωές μας, παίζει με την υγεία μας και, κυρίως, παίζει με την αξιοπρέπειά μας. Μας πήραν ό,τι είχαμε και δεν μας δίνουν καν μια μόνιμη δουλειά. Μας θέλουν ομήρους των μεγαλοεργολάβων που αναλαμβάνουν τα έργα. Παρακαλάς τον εργολάβο να σου δώσει την πιο άθλια δουλειά για 450 ευρώ τον μήνα. Παρακαλάς τον δημοτικό σύμβουλο. Παρακαλάς τον βουλευτή. Μας θέλουν όμηρους, φτωχούς και εξαθλιωμένους. Δεν δώσαμε την μάχη για μια θέση στη ΔΕΗ, την δώσαμε για την αξιοπρέπειά μας». Ο Ηλίας, ο πρόεδρος του Συλλόγου του Αγίου Δημητρίου, μου μιλάει και γκαζώνει μέσα στο καφενείο του χωριού.

Λίγο αργότερα, λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, νανουρίζω στην αγκαλιά μου την Κασσιανή. Η Δέσποινα, η μαμά της, μου δείχνει από το μπαλκόνι τα γειτονικά σπίτια: «κάθε σπίτι κι ένας νεκρός γύρω μας. Δέκα άνθρωποι νεκροί από καρκίνο. Δεν απλώνω τα ρούχα μου έξω και τα βάζω σε στεγνωτήριο. Δεν ανοίγω τα παράθυρα για να αερίσω και είμαστε συνέχεια με το ερ κοντίσιον και τον ιονιστή. Όταν γεννήθηκε το παιδί μου αποφάσισα πως θα φύγουμε. Κι ας χάσω το σπίτι μου εδώ, που είναι 150 τετραγωνικά, κι ας χάσω και το μαγαζί. Αυτόν τον εφιάλτη που ζει το μωρό δεν τον αντέχω».

Αργά τη νύχτα, στην λαϊκή τους συνέλευση, οι κάτοικοι του Αγίου Δημητρίου προετοιμάζονται για τον νέο γύρο της σύγκρουσης με την ΔΕΗ. Τακτικές, στρατηγικές, ορολογία πολέμου. «Είμαστε υπό κατοχή και ο κατακτητής είναι η ΔΕΗ και το μεγάλο κεφάλαιο», λέει ένας από αυτούς και καταχειροκροτείται. «Είμαστε ολομόναχοι και θα παλέψουμε μέχρις εσχάτων», λέει ένας άλλος. Και, ξαφνικά, σηκώνεται ο ήρωάς τους που τα ΜΑΤ του έσπασαν το χέρι μπροστά στον 12χρόνο γιο του. «Συγχωριανοί μου, αστυνομικοί και ασφαλίτες και πολιτικοί γίνονται όσοι σκότωσαν την ποίηση μέσα τους». Ο 50άρης αγωνιστής απαγγέλλει Ναζίμ Χικμέτ: τα ομορφότερα παιδιά δεν γεννήθηκαν ακόμη…

Οδηγώ προς την Αθήνα. Ο θόρυβος αργά τη νύχτα από τους ταινιόδρομους, τα φορτηγά, η μυρωδιά που μοιάζει με δακρυγόνο, η τέφρα στα παράθυρα, τα σκονισμένα ρούχα μου… Όλα αυτά που με κάνουν να οδηγώ σαν κυνηγημένη διώχνουν τους ανθρώπους από εδώ. Και πιο πολύ αυτό το βλέμμα που στοιχειώνει το μυαλό μου. Τα μάτια της Ευτυχίας και της Κασσιανής. Η Κασσιανή, η μικρότερη περιβαλλοντική πρόσφυγας…

Σύνδεσμοι