Ντίνα Δασκαλοπούλου – Δημοσιογράφος » Οι συντεταγμένες της χαράς

Οι συντεταγμένες της χαράς

(φωτογραφίες ΕΦΕ)

Η ευτυχία είναι… οι άλλοι

Η λαϊκή ρήση «το χρήμα δεν φέρνει την ευτυχία» είναι πιο παλιά κι από τη φράση της Τζάκι Κένεντι «αν είναι να κλαίω για τη ζωή μου, προτιμώ να κλαίω επάνω σε μια ρενάρ». Οταν το πρώτο δεν χρησιμοποιείται ως φτηνή προπαγάνδα των εχόντων απέναντι στους μη έχοντες, τότε απαντά μια χαρά στη ματαιοδοξία της Τζάκι. Ας δούμε, λοιπόν, τι λένε οι έρευνες ότι κάνει τους λαούς ευτυχείς.

Το ότι το ΑΕΠ (Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν) είναι αναποτελεσματικό στο να καταδείξει το πραγµατικό επίπεδο ζωής είναι µια παλιά υπόθεση. Πολλοί οικονομολόγοι αλλά και κοινωνικοί ανθρωπολόγοι επεσήμαναν την αναντιστοιχία µεταξύ οικονοµικής µεγέθυνσης και ποιότητας ζωής. Ο Ξενοφών Ζολώτας στο έργο του «Οικονοµική µεγέθυνση και φθίνουσα κοινωνική Εύηµερία» (1981) παρέθετε τα αποτελέσµατα σφυγµοµετρήσεων στην Αµερική σε δύο διαφορετικές περιόδους, στις δεκαετίες του 1950 και 1970. Οι έρευνες έδειχναν ότι, παρά την οικονομική ανάπτυξη που έζησαν οι ΗΠΑ, το αίσθημα ευτυχίας των πολιτών υποχωρούσε. Σε Βόρεια Αμερική και Δυτική Ευρώπη, στις περιπτώσεις που το κατά κεφαλήν εισόδημα φτάνει ή υπερβαίνει κάποιο επίπεδο -30 χιλιάδες δολάρια-, το επιπλέον εισόδημα συνεργεί ελάχιστα σε τυχόν επιπλέον ευτυχία. Σε αρκετές μελέτες που έχουν διεξαχθεί σε Βρετανία, ΗΠΑ, Καναδά και Ιαπωνία δείχνουν ότι από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι τη σημερινή εποχή δεν έχει αυξηθεί η ευτυχία, ενώ κάτι αντίστοιχο φαίνεται και σε μελέτες που αφορούν τη Δυτική Ευρώπη στην περίοδο των τελευταίων 30 ετών. Πώς εξηγείται λοιπόν το παράδοξο, σήμερα να είμαστε περίπου τρεις φορές οικονομικά πλουσιότεροι, σε σχέση με 50 χρόνια πριν, και να μη νιώθουμε πιο ευτυχείς;

Την υποψία πως το χρήμα δεν αγοράζει ευτυχία επιβεβαιώνουν και τρεις πολύ φρέσκιες έρευνες. Τα ευρήματά τους αποκτούν πρόσθετο ενδιαφέρον, αφού οι δυο από αυτές εκπονήθηκαν 2 χρόνια πριν σκάσει η παγκόσμια οικονομική κρίση και η τρίτη φέτος. Και οι δύο έρευνες που είδαν το φως της δηµοσιότητας τον Ιούλιο του 2006 αναζητούσαν τις παγκόσμιες συντεταγμένες τής χαράς. Τι είναι αυτό που κάνει τους κατοίκους μιας χώρας να δηλώνουν ευτυχείς, πλήρεις και αισιόδοξοι; Κατά το Βρετανικό «Ίδρυµα Νέας Οικονοµίας» και την περιβαλλοντική οργάνωση “Φίλοι της Γης”, το νησιωτικό κρατίδιο Βανουάτου στον Ειρηνικό, διαθέτοντας µόλις 2.900 δολάρια κατά κεφαλήν ΑΕΠ, έρχεται πρώτο στη «Λίστα του Ευτυχισµένου Πλανήτη» σε ένα σύνολο 178 χωρών. Οι ΗΠΑ καταλαµβάνουν µόλις την 150ή θέση, ενώ στην Ευρώπη προηγείται η Ελβετία -µε την Ελλάδα στην 133η θέση. Η «βαθµολογία» ήταν προϊόν της συνεκτίµησης των εισροών φυσικών πόρων στο οικονοµικό σύστηµα και της ποιότητας ζωής των κατοίκων. Με άλλα λόγια, της ευημερίας αριθμών και ανθρώπων.

Λίγες μέρες αργότερα παρουσίασε την έρευνά του ο βρετανός κοινωνικός ψυχολόγος Άντριαν Ουάιτ. Ο καθηγητής του Πανεπιστηµίου του Λέστερ παρουσίασε τον πρώτο, κατά δήλωσή του, «παγκόσµιο χάρτη της ευτυχίας». Ο χάρτης δημιουργήθηκε με βάση δεδομένα από την UNESCO, τη CIA και μετρήσεις άλλων διεθνών οργανισμών σε ένα δείγμα 80.000 ανθρώπων από όλο τον κόσμο. Το συμπέρασμα ήταν ότι τα επίπεδα ευτυχίας του πληθυσμού μιας χώρας είναι περισσότερο συνδεδεμένα με την κατάσταση της υγείας του, ενώ ακολουθούν ο πλούτος και η εκπαίδευση. Οι κατά Ουάιτ πιο ευτυχείς άνθρωποι στον κόσμο είναι οι Δανοί (καθόλου “ευγενείς άγριοι”, με ισχυρό κοινωνικό κράτος και μια από τις πιο ανεκτικές κοινωνίες στον κόσμο). Τους Δανούς ακολουθούν κατά πόδας οι Ελβετοί, οι Αυστριακοί και

-τουλάχιστον μέχρι το 2006- οι Ισλανδοί (μετά η χαρά ξεφούσκωσε στις χρηματαγορές του κόσμου). Οι πιο δυστυχείς άνθρωποι στον κόσμο τότε -και μάλλον και σήμερα, αφού προς το χειρότερο τείνουν οι χώρες τους- είναι οι κάτοικοι του Μπουρούντι και της Ζιµπάµπουε.

Στο ίδιο ακριβώς συμπέρασμα -Στην Κοπεγχάγη, αδελφές μου, στην Κοπεγχάγη!- κατέληξε φέτος και η έρευνα «Παγκόσμιες Αξίες», που συγκεντρώνει στοιχεία επί 27 διαδοχικά έτη μέσω ποιοτικής μέτρησης της ευτυχίας και της ικανοποίησης της ζωής. Τριακόσιοι πενήντα χιλιάδες άνθρωποι από 97 χώρες απάντησαν στα ερωτήματα: «πώς θα αξιολογούσατε την ευτυχία σας;» και «πόσο ικανοποιημένοι είστε από τη ζωή σας αυτές τις μέρες;». Ένας στους δύο Δανούς δήλωσε αρκετά ευτυχισμένος, ενώ δεν θα βρείτε ούτε έναν στους 10 χαρούμενο Ζιμπαμπουανό. Έκπληξη αποτέλεσε το γεγονός πως το Πουέρτο Ρίκο και η Κολομβία κατάφεραν να «εξοστρακίσουν» από την πρώτη δεκάδα «φαβορί» όπως η Σουηδία και η Φιλανδία. Αίσθηση προκάλεσε η αναρρίχηση του Ελ Σαλβαδόρ στην 11η θέση, ξεπερνώντας τη Μάλτα και το Λουξεμβούργο. Οι ΗΠΑ κατέλαβαν την 16η θέση.

«Πριν από κάποια χρόνια, θα σας έλεγα πως ευτυχία είναι να δουλεύετε σκληρά και να αποταμιεύετε. Τα πράγματα έχουν αλλάξει όμως τώρα», δήλωσε ο συντονιστής της έρευνας, καθηγητής πολιτικών επιστημών του Michigan, Ronald Inglehart. «Η ελευθερία, οι ίσες ευκαιρίες των δύο φύλων (η Ελβετία –που έρχεται έβδομη στην τελική δεκάδα- έχει αναδείξει δύο γυναίκες αρχηγούς κράτους τα τελευταία δέκα χρόνια) και η αυξημένη ανεκτικότητα στις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων (η Ισλανδία –τέταρτη στη λίστα- έχει περάσει νόμους που δίνει τα ίδια δικαιώματα στα ομοφυλόφιλα ζευγάρια με τα παντρεμένα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια) είναι οι βασικές αιτίες πίσω από την αύξηση της ευτυχίας σε παγκόσμια κλίμακα. Η ανοχή κάνει τον κόσμο πιο χαρούμενο. Οι πιο ευτυχισμένες κοινωνίες είναι εκείνες οι οποίες επιτρέπουν στους ανθρώπους να επιλέγουν οι ίδιοι τον τρόπο που θα ζήσουν τη ζωή τους».

Γιατί οι σκανδιναβικές χώρες προσεγγίζουν σε μεγαλύτερο βαθμό την ευτυχία σε σχέση με τις ΗΠΑ σταθερά τα τελευταία χρόνια; Λόγω φορολογικού συστήματος, λένε οι ερευνητές! Διαθέτουν χαμηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα και περίπου διπλάσιο φορολογικό συντελεστή εισοδήματος σε σχέση με τις ΗΠΑ. Έτσι, στις χώρες αυτές ευημερούν κοινωνίες με υψηλό δείκτη πρόνοιας. Η επιβολή υψηλής φορολογίας στα μεγάλα εισοδήματα και οι φοροελαφρύνσεις στα μικρά συντελούν στην αναδιανομή του πλούτου υπέρ των χαμηλών εισοδημάτων. Αυτό αυξάνει σημαντικά την ευτυχία των πολύ φτωχών, ενώ ταυτόχρονα μειώνει ελάχιστα την ευτυχία των πολύ πλουσίων.

Η ευτυχία είναι μεταδοτική, λένε από την πλευρά τους οι ιατρικοί κοινωνιολόγοι του Χάρβαρντ. Όσο περισσότερους ευτυχισμένους ανθρώπους γνωρίζει κανείς τόσο πιθανότερο είναι να νιώθει και ο ίδιος ευτυχής, υποστήριζει ο Δρ Νικόλας Χριστάκης. Οι δεσμοί που ενώνουν τις οικογένειες, τους γείτονες, τους εργαζόμενους, τις κοινότητες και τις θρησκευτικές ομάδες, το “κοινωνικό κεφάλαιο” που διαθέτει ο καθένας μας συσχετίζεται έντονα με το υποκειμενικό αίσθημα ικανοποίησης. Στην πραγματικότητα, το βάθος και το εύρος των κοινωνικών σχέσεων ενός ατόμου είναι οι σημαντικότεροι παράγοντες που προκαθορίζουν το βαθμό ευτυχίας του.

Η μελέτη του Χρηστάκη βασίστηκε σε στοιχεία για 5.000 άτομα. Η ανάλυση έδειξε ότι οι άνθρωποι με τις περισσότερες κοινωνικές συνδέσεις -σύζυγο, φίλους, συγγενείς, γείτονες- έτειναν να είναι ευτυχέστεροι. Έδειξε ακόμα ότι δεν είναι μόνο οι άμεσοι γνωστοί μας, αλλά και οι γνωστοί των γνωστών και ούτω καθεξής: «Αν μια κοινωνική γνωριμία είναι ευτυχισμένη, αυξάνει την πιθανότητα να είσαι και εσύ ευτυχισμένος κατά 15%». Ο Δρ Χριστάκης συνδέει τη νέα μελέτη με έρευνα του 1984, η οποία έδειχνε ότι το να κερδίσει κανείς 5.000 δολάρια αυξάνει τις πιθανότητές του να γίνει ευτυχέστερος κατά μόλις 2%. Από αυτή την άποψη, «ένας ευτυχισμένος φίλος αξίζει 20.000 δολάρια».

Κι εν πάση περιπτώσει, όπως έλεγε και ο Σεν Ζιστ, η αισιοδοξία είναι η ύψιστη επαναστατική αρετή. Αισιοδοξείτε, μπας κι ευτυχήσουμε…

ΤΙ ΕΧΟΥΝ ΤΑ ΕΡΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΣΠΑΝΕ;

Πριν από λίγους μήνες η “Wall Street Journal” έκανε μια παγκόσμια έρευνα στο πλαίσιο ενός γενικότερου ρεπορτάζ με τίτλο “Η εποχή του φόβου”. Σύμφωνα με αυτήν, η Ελλάδα είναι η χώρα όπου το 24% των ανθρώπων θεωρεί την απώλεια της εργασίας του ως τον δεύτερο μεγαλύτερο φόβο του. Παγκόσμια πρωτιά, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι στο 10%. Περισσότερο από κάθε άλλο λαό, οι Έλληνες θεωρούν ότι τα πράγματα στην παγκόσμια κοινότητα πάνε από το κακό στο χειρότερο! Το ποσοστό μας είναι 74%!!! Η πιο αισιόδοξη χώρα είναι η Ινδία με το ποσοστό αισιόδοξων ανθρώπων στο 52%.

Αυτή η απαισιοδοξία που προβάλλουν οι Έλληνες σε πλανητικό επίπεδο είναι μάλλον προβολή της εσωτερικής τους κακοδαιμονίας. Πώς να είναι χαρούμενοι άνθρωποι όταν φοβούνται ότι η οικονομική και η εργασιακή κατάσταση θα χειροτερεύσουν τους ερχόμενους 12 μήνες; Το ποσοστό του 65% σηματοδοτεί στροφή στο αίσθημα της κοινής γνώμης, δεδομένου ότι μόλις το Φθινόπωρο 2007 το ποσοστό των απαισιόδοξων Ελλήνων ήταν μειωμένο περισσότερο από 20 ποσοστιαίες μονάδες (42%).

Η γενικότερη απαισιοδοξία αποτυπώνεται και στις απαντήσεις για το μέλλον των παιδιών τους. Οκτώ στους 10 Ελληνες πιστεύουν ότι τα παιδιά θα ζήσουν δυσκολότερη ζωή από τη δική μας. Η χώρα μας έρχεται δεύτερη σε αυτή την κατάταξη, με τη μεγαλύτερη απαισιοδοξία για το μέλλον των παιδιών να αποτυπώνεται στη Γαλλία (82%). Αλλά και ο μέσος ευρωπαϊκός όρος είναι ανησυχητικά υψηλός (61%).

Δυο στους τρεις Έλληνες δηλώνουν ότι δυσκολεύονται να πληρώσουν τους λογαριασμούς του νοικοκυριού τους. Το υψηλό ποσοστό (65%) κατατάσσει τη χώρα μας στην πρώτη πεντάδα των κρατών των οποίων οι πολίτες δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν στους μηνιαίους λογαριασμούς. Πρώτη έρχεται η προς ένταξη Τουρκία (84% των πολιτών), ακολουθούν η ΠΓΔΜ (79%), η Βουλγαρία (76%).

Εννιά στους δέκα από εμάς τρέμουμε την ανασφάλιστη εργασία, τη μερική απασχόληση, το μέλλον της οικονομίας, το κόστος διαβίωσης (στοιχεία από το Ευρωβαρόμετρο). Κι ανησυχούμε για την επόμενη αύξηση στα τιμολόγια της ΔΕΗ, για τη σύνταξη που δεν θα πάρουμε ποτέ, για τον πληθωρισμό. Φοβούνται και οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι, αλλά όχι στον ίδιο βαθμό. Ίσως γιατί εμείς είμαστε από τους πιο ανικανοποίητους με κριτήριο τις αποδοχές μας και την ποιότητα ζωής μας. Οπότε δεν μας παίρνει πιά να το ρίξουμε και λίγο έξω, να πάμε διακοπές ή να κάνουμε ψώνια μόνο για την πλάκα μας. Μάλιστα υπολειπόμαστε σε ικανοποίηση και κατοίκων χωρών που δεν είναι μέλη της Ευρωζώνης, αλλά ανήκουν στην Ε.Ε., όπως η Τσεχία και η Πολωνία. Εξαιρετικά κακή είναι η εικόνα και η εμπιστοσύνη των Ελλήνων για τους πολιτικούς θεσμούς τους, όπως το Κοινοβούλιο, η κυβέρνηση και τα πολιτικά κόμματα, αλλά και για την υπόλοιπη κοινωνία και τους συμπολίτες τους.

Σύνδεσμοι