Δημιουργικός πάνω στο φτερό του καρχαρία

Από την νέα σειρά «Ten Days». 2018

Από την νέα σειρά «Ten Days». 2018 | Κοσμάς Σταθόπουλος

Μπορεί μια χώρα να γεννήσει όταν πεθαίνει; Κι όταν ο κόσμος καταρρέει, μπορεί να δημιουργεί; Στην Ελλάδα που μπήκε σε σκοτεινή τροχιά, είναι πολλές οι στιγμές που μια λέξη, ένας στίχος, ένα τραγούδι κράτησαν όρθιους πολλούς από εμάς. Αυτήν την άγρια εποχή η Ελλάδα γέννησε μια γενιά ολόκληρη νέων καλλιτεχνών που βάζουν σε λέξεις, σε ήχους και σε εικόνες το «ζορισμένο και βουβό» που κουβαλάμε όλοι μέσα μας.

Μια γενιά φτωχή συνήθως σε (υλικά) μέσα, αλλά και Μέσα για να δημοσιεύσει τη δουλειά της, εξαιρετικά πλούσια ωστόσο σε εκφραστικά μέσα, σε αισθητική, σε παιδεία, σε πολιτική σκέψη – είναι η γενιά των ανθρώπων που πρέπει να παλέψει πάρα πολύ και σε πάρα πολλά μέτωπα για να κατορθώσει αυτό που κάποτε ήταν αυτονόητο: να γράφει, να συνθέτει, να φωτογραφίζει.

Κι ίσως επειδή ξεκίνησαν την καλλιτεχνική τους διαδρομή όταν συνέβαινε το αδιανόητο, ίσως επειδή χρειάστηκαν περίσσιο θάρρος κι αγάπη θηριώδη, ίσως επειδή έμαθαν να είναι δημιουργικοί πάνω στο φτερό του καρχαρία, να φέρουν την έκπληξη και την έκρηξη που έχουμε όλοι ανάγκη.

Σ’ αυτήν τη γενιά ανήκει κι ο Κοσμάς Σταθόπουλος. 

Συνέντευξη

● Ποια είναι η πρώτη εικόνα που αγάπησες και σε έκανε να ξεκινήσεις να φωτογραφίζεις; 

Αν έπρεπε να σταθώ σε μία, θα ήταν μια φωτογραφία του Walker Evans τραβηγμένη στην πολιτεία της Αλαμπάμα το 1936. Είναι το πορτρέτο μιας γυναίκας με σφιγμένα χείλη.

Με σπουδαία οικονομία πληροφοριών -το πορτρέτο αποστασιοποιείται από περιβάλλον, χώρο και δράση- ο Evans μεταφέρει τη ζοφερότητα της Μεγάλης Υφεσης μέσα από το βλέμμα και την έκφραση αυτής της γυναίκας.

Αυτή η φωτογραφία με άγγιξε περισσότερο από τις περιγραφικές εικόνες των συσσιτίων και των αυτοκτονιών και με έσπρωξε να αναζητώ τρόπους να μεταφέρω με τις εικόνες μου μια αίσθηση των πραγμάτων.

Στην ουσία περισσότερο προσπαθώ να ψιθυρίσω κάτι παρά να το φωνάξω.

Από την σειρά «61» Biennale σύγχρονης τέχνης Θεσσ/νικης 2015 Από την σειρά «61» Biennale σύγχρονης τέχνης Θεσσ/νικης 2015 | Κοσμάς Σταθόπουλος

● Με δεδομένο ότι στην Ελλάδα τα ΜΜΕ έχουν καταρρεύσει και ταυτόχρονα δεν υπάρχει μια πολυποίκιλη αγορά φωτογραφίας όπως στην υπόλοιπη Ευρώπη, για ποιον λόγο ένας νέος άνθρωπος συνεχίζει να φωτογραφίζει; 

Η φωτογραφία λειτουργεί ως εκφραστικό μέσο επιτρέποντας στον καθένα να κάνει μια προσωπική κατάθεση για ό,τι τον αφορά. Η περιορισμένη αγορά στην Ελλάδα λειτουργεί σίγουρα αποτρεπτικά για πολλούς φωτογράφους, αλλά και τους αναγκάζει αυτόματα να στραφούν στο λεγόμενο προσωπικό αφήγημα των καταστάσεων.

Χωρίς τη γραμμή μιας εφημερίδας ή κάποιου πρακτορείου, ο καθένας έχει ένα πολύ ευρύ πεδίο φωτογραφικής δράσης που δεν λογοκρίνεται και υπερισχύει η δική του ματιά. Αυτό φέρνει πολύ πιο ουσιαστικά αποτελέσματα.

● Ποιο είναι το νόημα του να κοιτάζει κανείς φωτογραφίες σε μια εποχή που βομβαρδίζεται από εικόνες; 

Ζούμε όντως στην εποχή της οπτικοποίησης και της καταγραφής των πάντων. Οι εικόνες με τις οποίες μας βομβαρδίζουν τα συστημικά ΜΜΕ εξυπηρετούν πολιτικούς σκοπούς και σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται προπαγανδιστικά.

Πρέπει να αναζητάμε δουλειές φωτογράφων που έχουν κάτι διαφορετικό να πουν, να ανακαλύψουμε ανθρώπους που επέλεξαν να εκφραστούν διαφορετικά.

Από την σειρά «61» Biennale σύγχρονης τέχνης Θεσσ/νικης 2015 Από την σειρά «61» Biennale σύγχρονης τέχνης Θεσσ/νικης 2015 | Κοσμάς Σταθόπουλος

● Υπήρξαν εικόνες -όπως από τον πόλεμο του Βιετνάμ π.χ.- που άλλαξαν τον ρου της Ιστορίας. Σήμερα μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο; 

Σήμερα βλέπουμε την έναρξη ενός πολέμου σε ζωντανή μετάδοση από το σαλόνι του σπιτιού μας την ώρα του βραδινού, η πληροφορία φτάνει σε μας τηλεοπτικά πριν φτάσει φωτογραφικά.

Πέραν της οικειοποίησης της φρίκης αυτού που «συμβαίνει τώρα», δεχόμαστε αυτή την πληροφορία πρωτογενώς από ένα Μέσο που η φύση του είναι να ομογενοποιεί αυτό που βλέπουμε παράλληλα με άλλες ειδήσεις, μη δίνοντας στο φωτογραφικό μέσο την ευκαιρία να μας αγγίξει με τον δικό του τρόπο.

Ετσι, ακόμα και μια ωμή και περιγραφική εικόνα πολέμου θα μπορούσε να συγκινήσει μόνο αν την είχαμε ως πρώτη πληροφορία – πράγμα που ίσως αρκετές φορές συνέβη την εποχή του πολέμου στο Βιετνάμ.

Σήμερα μπορεί να αναδείξει μόνο μια πλευρά που τα συστημικά ΜΜΕ αρνήθηκαν για τους λόγους τους να δείξουν και να έχουμε κάποιες περαιτέρω πληροφορίες, αλλά το να αλλάξει τον ρου της Ιστορίας…

Είναι ένα βαρύ φορτίο για τη σημερινή φωτογραφία. Παρά ταύτα, πραγματικά ελπίζω να συμβεί.

Από την σειρά «61» Biennale σύγχρονης τέχνης Θεσσ/νικης 2015 Από την σειρά «61» Biennale σύγχρονης τέχνης Θεσσ/νικης 2015 | Κοσμάς Σταθόπουλος

● Είδαμε αναρίθμητες εικόνες από το προσφυγικό και η Ελλάδα απέσπασε μερικά από τα πιο σημαντικά διεθνή βραβεία. Αυτές οι φωτογραφίες έχουν πραγματικά δύναμη; Μπορούν να κινητοποιήσουν ανθρώπους; 

Πιστεύω πως όχι. Οι αναρίθμητες φωτογραφίες που βλέπουμε -και λογικά, καθώς συμβαίνει μια απ’ τις μεγαλύτερες μετακινήσεις πληθυσμού των τελευταίων χρόνων κι επηρεάζει άμεσα τη χώρα μας- έχουν αποτέλεσμα να συνηθίζουμε το δράμα αυτών των ανθρώπων. Δυστυχώς, η δυστυχία τους μετατράπηκε σε πρώτη ύλη για τα ΜΜΕ.

Στην πλειονότητά τους οι εικόνες που βλέπουμε διεκδικούν βραβείο τραγικότητας με σκληρό περιεχόμενο – αφού αυτή είναι η «γραμμή» των μεγάλων πρακτορείων και των εφημερίδων προς τους φωτογράφους.

Κάποιος που έχει ενσυναίσθηση και είναι ήδη ευαισθητοποιημένος με το προσφυγικό δεν περιμένει μια τραγική φωτογραφία για να ενδυναμώσει τη θέση του. Και, από την άλλη, κάποιον που δεν τον αφορά ή είναι αντίθετος με αυτό που συμβαίνει δεν θα τον αγγίξει, τουλάχιστον στον βαθμό να μετατοπιστεί.

Ας αναλογιστούμε λίγο ποιοι απονέμουν αυτά τα βραβεία, από ποιους απαρτίζονται οι συγκεκριμένες επιτροπές και κατ’ επέκταση σε ποιους δόθηκαν. Υπήρξαν φωτογράφοι στις παραλίες της Λέσβου και των άλλων νησιών που αντιμετώπισαν με ένα δικό τους ύφος και ήθος το προσφυγικό, κάνοντας πολύ σημαντικές δουλειές οι οποίες δεν βραβεύτηκαν, σε πολλές περιπτώσεις ούτε καν δημοσιεύτηκαν σε κάποιο Μέσο, και που τελικά τις γνωρίσαμε μέσα από σημαντικές εκθέσεις όπως η περσινή του ΜedPhoto Festival.

Από το έργο «Dystopian's Trace» - Medphoto 2018 Από το έργο «Dystopian’s Trace» – Medphoto 2018 | Κοσμάς Σταθόπουλος

● Η περίφημη «αντικειμενικότητα» υπάρχει; 

Πιστεύω πως ναι, απλά δεν ξέρω αν στη φωτογραφία σήμερα είναι ακριβώς αυτό το ζητούμενο. Μια εικόνα στη φωτογραφική μεταφορά της δεν λέει ποτέ ψέματα, οι φωτογράφοι λένε.

Μια φωτογραφία είναι αντικειμενική, αφού όταν πατήθηκε το κουμπί, το φωτογραφικό υποκείμενο ή αντικείμενο βρέθηκε σίγουρα για μια στιγμή μπροστά απ’ τον φακό για κάποιον συγκεκριμένο φωτογραφικό χρόνο σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον, κάνοντας ή μην κάνοντας μια συγκεκριμένη πράξη.

Το ερώτημα της αντικειμενικότητας τίθεται περισσότερο στο πώς βρέθηκε μπροστά απ’ τον φακό, στο κατά πόσο υπέστη κάποια εξωγενή παρέμβαση κατά τη διάρκεια της λήψης και μετέπειτα στον τρόπο που θα πλαισιωθούν και θα προβληθούν (κείμενο-edit) απ’ το εκάστοτε Μέσο που θα τις χρησιμοποιήσει.

Από την νέα σειρά «Ten Days». 2018Από την νέα σειρά «Ten Days». 2018 | Κοσμάς Σταθόπουλος

● Μπορεί ο φωτογράφος να έχει πολιτική θέση σήμερα; 

Επιβάλλεται περισσότερο από ποτέ! Η έκφραση της πολιτικής θέσης στην εφαρμοσμένη φωτογραφία δεν είναι ακριβώς στο χέρι του φωτογράφου, αλλά σε μια προσωπική καλλιτεχνική δουλειά η πολιτική θέση είναι αναπόσπαστο στοιχείο της σύνθεσης του έργου του, είναι ένα αποτύπωμα που αφήνει στη δουλειά του.

Υπάρχουν φωτογράφοι που επιμένουν πεισματικά να εμπεριέχουν στις δουλειές τους μια ξεκάθαρη πολιτική θέση, βάζοντας στη σφαίρα της κριτικής όχι μόνο το φωτογραφικό τους έργο, αλλά και τα ίδια τα πιστεύω και τι πεποιθήσεις τους, με όποιο κόστος μπορεί να έχει αυτό.

Σε μια εποχή που κατακλυζόμαστε στοχευμένα από προπαγανδιστικές εικόνες των συστημικών ΜΜΕ, είναι επιτακτική ανάγκη να παίρνει κάποιος θέση απέναντι σ’ αυτό δίνοντας ένα σαφές κοινωνικοπολιτικό μήνυμα.

Είναι ανάγκη των ανθρώπων, αλλά ίσως και ανάγκη της ίδιας της φωτογραφίας.

Info

Γεννήθηκε το 1979 στην Αθήνα, γνώρισε τη φωτογραφία το 2011 στο φωτογραφικό εργαστήρι του 18 Ανω, στο οποίο έχει διατελέσει εθελοντής ειδικός θεραπευτής και επιμελητής. Εχει συμμετάσχει σε διεθνείς εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Biennale Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης, MESA, υπό την αιγίδα του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και του Ινστιτούτου Goethe, MedPhoto Festival, Biennale Αρχιτεκτονικής της Βενετίας).
Ζει και εργάζεται ως φωτογράφος στην Αθήνα, ενώ διδάσκει στον καλλιτεχνικό εκπαιδευτικό χώρο FARO και σε ανεξάρτητα εκπαιδευτικά σεμινάρια.