Ντίνα Δασκαλοπούλου – Δημοσιογράφος

Ξένοι και ξενοφοβικοί

Α, μα πρέπει οπωσδήποτε να επιστρέψετε. Τώρα στον Αγιο έχει γίνει μια ωραία κατάσταση. Καμία σχέση με παλιά». Πίνουμε τσίπουρα σε ένα από τα πιο ωραία μαγαζιά του κέντρου. Οι άντρες που κάθονται γύρω από το τραπέζι είναι όλοι παλιοί μας γείτονες. Είχαν λυπηθεί πραγματικά όταν πριν από δυο χρόνια αφήσαμε πανικόβλητοι το σπίτι μας για να μετακομίσουμε σε άλλη γειτονιά. Οι γείτονες καταλάβαιναν πόσο φρικαριστικό είναι να σου κλέβουν το αμάξι τρεις φορές σ’ ένα μήνα. Δεν έχουν καταλάβει, όμως, πόσο πιο πολύ φρικαριστικό είναι να σου κλέβουν τους ίδιους τους γείτονές σου.

Στον Αγιο Παντελεήμονα, στη Βικτώρια, στον Κολωνό… υλοποιήθηκε το εφιαλτικό όραμα του Ιονέσκο: ξυπνάς ένα πρωί κι οι άνθρωποι γύρω σου μεταμορφώνονται σε ρινόκερους. Οπως ο Γιάννης, που στα 40 του αφήνει κάθε νύχτα το μαγαζί και την οικογένειά του για να βγει περιπολία. Και που μου εξηγεί περήφανα «πόσο ασφαλής θα είσαι τώρα πια. Ο Αγιος καθάρισε. Σύντομα θα καθαρίσουμε όλες τις γειτονιές». Ο Αγιος είναι πια καθαρός από όλα αυτά τα ανθρώπινα (αλλά μελαψά κι αλλόθρησκα) ράκη που κοιμόντουσαν ξυλιασμένα στην πλατεία και στα πεζοδρόμια. Τα σκουπίδια διώχτηκαν. Τώρα τρώνε κλοτσίδια σε άλλες γειτονιές.

Τίποτα καινούργιο δεν συμβαίνει στον Αγιο. Οι «αγανακτισμένοι πολίτες» κάνουν περιπολίες, η «Χρυσή Αυγή» συνεχίζει να στρατολογεί νέα μέλη στις γραμμές της, όποιος Πακιστανός περνάει τρώει τις σφαλιάρες του, οι κάτοικοι κάνουν πορείες για να διώξουν τους ξένους, όταν το κέφι ανεβαίνει σπάνε ή πυρπολούν το μαγαζί κάποιου μετανάστη, η αστυνομία… παρακολουθεί διακριτικά, ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη είναι απασχολημένος με άλλα θέματα, όπως κι ο προκάτοχός του, ο δήμαρχος κάνει αγαθοεργίες λόγω προεκλογικής περιόδου. Και, με το ξεκίνημα της νέας σχολικής χρονιάς, τρεις πιτσιρικάδες Αφγανοί μαχαίρωσαν ένα Αλβανάκι 13 χρονών, δυο έλληνες πιτσιρικάδες μπήκαν στη μέση, η σύγκρουση γενικεύτηκε, νέες πορείες των αγανακτισμένων, νέοι εμπρησμοί και φρεσκοφτιαγμένες σβάστικες στους τοίχους.

Εκείνο που σόκαρε τα ΜΜΕ ήταν ότι αυτήν τη φορά μετανάστες συγκρούσθηκαν με μετανάστες. Εξ ου και οι πολυσέλιδες αναλύσεις και τοποθετήσεις στις εφημερίδες, εξ ου και τα δραματικά τηλεοπτικά ρεπορτάζ. Οποιος στοιχειωδώς έχει έρθει σε επαφή με μεταναστευτικές κοινότητες ή έχει διαβάσει Ιστορία, θα ξέρει πως το περιστατικό στον Αγιο Παντελεήμονα δεν ήταν το πρώτο, δεν θα είναι το τελευταίο και είναι απολύτως αναμενόμενο. Η γενική κατηγορία «μετανάστης» δεν μπορεί να ακυρώσει ή να υπερκαλύψει τις όποιες άλλες ταυτότητες φέρουν οι άνθρωποι μαζί τους, εξηγεί σε άρθρο του ο κοινωνικός επιστήμονας Περικλής Παπανδρέου. «Σε κάθε περίπτωση δεν ευσταθεί ο ισχυρισμός ότι οι νέοι μετανάστες είναι ελεύθεροι εθνικών ή πολιτιστικών αναφορών, άνθρωποι χωρίς ταυτότητα». Ετσι, υπάρχει ο λευκός και ο μαύρος, ο αλλόθρησκος και ο ομόθρησκος, ο Βαλκάνιος και ο Ασιάτης, ο παλιός και ο νεοεισελθών. Στη Γαλλία, στον Καναδά, στην Αγγλία η σύγκρουση δεν ήταν ποτέ μονάχα μεταξύ γηγενών και ξένων, αλλά και μεταξύ των κοινοτήτων.

Ενα άλλο αφελές στερεότυπο που κατέρρευσε μετά τα τελευταία γεγονότα στον Αγιο Παντελεήμονα είναι ότι όποιος έχει υποστεί βία, όποιος έχει υπάρξει θύμα ρατσισμού δεν αναπτύσσει ρατσιστικές συμπεριφορές ο ίδιος. Δεν θα χρησιμοποίησω το τετριμμένο παράδειγμα του Ισραήλ, αλλά κάτι πιο εξωτικό. Το όνομά της σημαίνει ελευθερία. Η Λιβερία δημιουργήθηκε από απελεύθερους αφροαμερικανούς σκλάβους τον 19ο αιώνα. Οταν έφτασαν στην Αφρική, βρέθηκαν να κυβερνούν έναν χώρο στον οποίο κατοικούσαν πάνω από 10 φυλές για αιώνες. Οι πρώην σκλάβοι όχι μονάχα δεν έφτιαξαν έναν τόπο ελευθερίας, αλλά άρχισαν να ντύνονται όπως οι λευκοί πρώην αφεντάδες τους, να φτιάχνουν σπίτια σαν και εκείνα στα οποία υπηρετούσαν στον αμερικάνικο νότο, να έχουν δούλους, να μαστιγώνουν και να κακοποιούν.

Ετσι, λοιπόν, καμία εντύπωση δεν θα έπρεπε να κάνει ότι στις πεζές περιπολίες των κατοίκων συμμετέχουν και Αλβανοί με τους γιους τους. «Με τους Αλβανούς δεν έχουμε κανένα πρόβλημα: είναι λευκοί σαν κι εμάς, ζουν σαν κι εμάς, τα παιδιά τους είναι άριστοι μαθητές, είναι οικογενειάρχες» λέει ο Γιάννης. Κι ο Παναγιώτης, δίπλα του, καμαρώνει για όλα αυτά τα παινέματα που σαν μαγικό σφουγγάρι σβήνουν όλες τις αναμνήσεις από εκείνη την εποχή που ήρθε στην Ελλάδα με τα πόδια, κοιμόταν σε γιαπιά χωρίς κουβέρτα, έτρωγε ξύλο, το αφεντικό τον κατέδιδε στην αστυνομία όταν πια είχε τελειώσει η συγκομιδή των ροδάκινων, τη γυναίκα του την αποκαλούσανε «πουτάνα» και ο δήμαρχος του μικρού χωριού στην Πιερία τούς απαγόρευε να κυκλοφορούν μετά τις 8 το βράδυ διότι ήταν επικίνδυνοι. Τώρα πια ο Παναγιώτης είναι σαν κι εμάς, ένας από εμάς.

Αυτό το «σαν τους Ελληνες» είναι το όνειρο για πολλούς μετανάστες – ή, τουλάχιστον, ήταν μέχρι η χώρα να μπει σε κρίση. Σε μια εξαιρετική έρευνα το 2007 το Ινστιτούτο Μεταναστευτικής Πολιτικής επιχείρησε για πρώτη φορά να καταγράψει το ψυχοκοινωνικό προφίλ των μεταναστών. Οι περισσότεροι άνθρωποι που ήρθαν εδώ από χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ και της Βαλκανικής ήθελαν να ζήσουν σαν τους Ελληνες. Οι περισσότεροι έψαχναν να βρουν τους δεσμούς που τους δένουν με τη νέα τους χώρα, όπως το χρώμα του δέρματος, η θρησκεία, το ότι είναι Βαλκάνιοι κι αυτοί ή Ευρωπαίοι.

Από τις αναφορές των ίδιων των μεταναστών στις προσωπικές συνεντεύξεις που έδωσαν, έγινε σαφέστατο πως η κοινότητα την οποία σνομπάρουν περισσότερο είναι η πακιστανική. Αντιγράφω αυτολεξεί: «Η επιχειρηματολογία που αναπτύσσεται δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από έναν τυπικό ξενόφοβο: είναι βρόμικοι, είναι φτωχοί, δεν θα μπορέσουν ποτέ να προσαρμοστούν». Παράλληλα, λειτουργεί ένα είδος μεταναστευτικής επετηρίδας: οι παλιοί θεωρούν πως δικαιωματικά έχουν περισσότερα προνόμια από τους νεοεισελθόντες, «που έρχονται να μας πάρουν τις δουλειές».

Κάπως έτσι, λοιπόν, στις «επιτροπές κατοίκων» -που ξεπηδούν συνεχώς στο Περιστέρι, στο Αιγάλεω, στη Δάφνη, στη Νέα Ιωνία, στον Βύρωνα- συμμετέχουν και μετανάστες «για την απελευθέρωση της χώρας από τους αλλοδαπούς εισβολείς». Αν ακούσει κανείς προσεχτικά τους ανθρώπους αυτούς να περιγράφουν την καθημερινότητά τους, είναι σαν να ακούει τον παππού του να διηγείται πώς οι Ελληνες κατέλαβαν το Τεπελένι. Ακούστε τον Κώστα: «Εδώ γίνεται πολέμος. Είμαστε όμηροι μέσα στην ίδια μας τη γειτονιά. Μας πολιορκούν ξένοι από παντού. Αφανίζεται ο λαός μας. Πρώτα, λοιπόν, πάτησαν την πλατεία κάτι γεροντάκια. Μετά πάτησαν οι πιτσιρικάδες. Μετά κι εμείς, κοτζάμ άντρες, έπρεπε να κάνουμε το καθήκον μας. Επρεπε να απελευθερώσουμε την πλατεία. Φωνάξαμε τη “Χρυσή Αυγή” όχι επειδή είμαστε φασίστες, αλλά γιατί είναι παλικάρια, το λέει η καρδιά τους και δεν διστάζουν να ματώσουν για την Ελλάδα». Ακριβώς τα ίδια συναισθήματα -της ομηρείας, της εισβολής, του φόβου απέναντι στον ξένομοιράζονται και οι αλβανοί κάτοικοι της γειτονιάς.

Η ψυχολόγος Μαρία Λασσιθιωτάκη έχει ασχοληθεί με τον κοινωνικό αποκλεισμό. Εξηγεί τη διαδικασία που γεννά διακρίσεις: «Τα άτομα προσπαθούν να ενταχθούν στην καλύτερη, ισχυρότερη και μεγαλύτερη κοινωνική ομάδα, αυτήν που θεωρούν πιο αξιόπιστη και ικανή να τους προσδώσει, πέραν των ατομικών τους θετικών χαρακτηριστικών, και κάποια περισσότερα στοιχεία θετικής αυτοαξιολόγησης και κοινωνικής δύναμης. Μέσω της ομάδας αισθάνεται ότι μπορεί να διατηρήσει, ακόμα και να βελτιώσει τη θέση του, να αντέξει καλύτερα τη σύγκριση και τον ανταγωνισμό. Κι αυτό δεν γίνεται σχεδόν ποτέ ανώδυνα και αναίμακτα για τους άλλους».

Στον Αγιο Παντελεήμονα η Πολιτεία έχει εδώ και χρόνια αποσυρθεί, οι υποδομές έχουν καταρρεύσει, ο νόμος έχει καταλυθεί από τη στιγμή που οι κάτοικοι τον πήραν στα χέρια τους, ο δήμος απουσιάζει. Οι κάτοικοι, ακόμα πιο πιεσμένοι λόγω οικονομικής κρίσης, μπαίνουν καθημερινά στο περιθώριο και συγκρούονται όχι με την κεντρική πολιτική σκηνή, αλλά με όσους συγκροτούν το περιθώριο του περιθωρίου: με τους μετανάστες χωρίς χαρτιά.

Κι έτσι ανοίγει ο φαύλος κύκλος των διακρίσεων και της βίας: οι κοινωνικές κατασκευές για τον εχθρό-«Αλλο» οδηγούν σε επιθετικές συμπεριφορές, οπότε ο «Αλλος» για να αμυνθεί αντεπιτίθεται, επιβεβαιώνοντας έτσι το αρχικό ιδεολόγημα. Είναι μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία: «Οι Αφγανοί είναι κακοί, τους φερόμαστε εχθρικά, τους χτυπάμε, εκείνοι μαχαιρώνουν ένα πιτσιρίκι, άρα καλώς πιστεύαμε πως είναι κακοί» κ.λπ., κ.λπ.

Φεύγοντας από τον καφενέ, περνάω από το σπίτι του Καντίρ. Είναι ένα άθλιο ρετιρέ στο οποίο ζουν στοιβαγμένες τρεις οικογένειες. Ο Καντίρ ζει εκεί με τη γυναίκα του και τα πέντε παιδιά του. Στο Αφγανιστάν ήταν αξιωματικός του στρατού επί Σοβιετικών. Μετά εκδιώχθηκε, φυλακίστηκε, πλήρωσε τους δουλεμπόρους, περπάτησε χιλιάδες χιλιόμετρα, μπήκε νύχτα στην ψαρόβαρκα, έφτασε στην πλατεία Βικτωρίας…

Δεν ξέρει ελληνικά ούτε έχει δει ποτέ του χάρτη της Ευρώπης. Το κοριτσάκι του είναι άρρωστο και μου δείχνει ένα σωρό σκευάσματα που του φόρτωσαν στο φαρμακείο: χάπια για τη διάρροια, αντιβιοτικά, αντιισταμινικά. Θέλει να τα δώσει όλα στη μικρή για να την κάνει γρήγορα καλά. «Να σηκωθεί και να φύγουμε πάλι. Μου είπαν πως δίπλα στην Ελλάδα βρίσκεται η Σουηδία. Πόσες ώρες πρέπει να περπατήσουμε για να φτάσουμε στη Στοκχόλμη;»

Διαβάστε

…………..1…………..

Αμίν Μααλούφ, «Φονικές ταυτότητες», μτφρ. Θεόφιλος Ξ. Τραμπούλης, εκδ. Ωκεανίδα

Ο λιβανέζος συγγραφέας δεν είναι φιλόσοφος, εθνολόγος ή θεολόγος. Οπως έγραψε η εφημερίδα «Monde», το βιβλίο είναι η κραυγή ενός ανθρώπου που διαρκώς διασχίζει σύνορα (Ανατολή -Δύση, ισλάμ – χριστιανισμός, παράδοση – μοντερνισμός) και που γνωρίζει τους κινδύνους των νέων «πλανητικών φυλών».

…………..2…………..

Ανδρέας Πανταζόπουλος, «Η Γαλλία φλέγεται», εκδ. Πόλις

Η «αιφνίδια» εξέγερση των παρισινών προαστίων, αυτή η «βίαιη εξέγερση χωρίς λαλιά», δεν μπορεί να εξηγηθεί με την επίκληση ενός και μόνο παράγοντα, όπως π.χ. η υπαρκτή κοινωνική αθλιότητα, αλλά είναι αποτέλεσμα ενός συνδυασμού αιτίων, τα οποία διερευνά το βιβλίο.

Η άποψή μας

* Οι κοινωνιολόγοι της μετανάστευσης έχουν, εδώ και χρόνια, επισημάνει πως πιο σημαντικές κι από τις κρατικές πολιτικές ένταξης (άσυλο, ιθαγένεια, πολιτικά δικαιώματα) είναι οι ενεργές κοινωνικές διεργασίες, ο τρόπος δηλαδή που αντιμετωπίζουν οι ίδιες οι κοινότητες τους εκάστοτε νεοφερμένους. Οι άνθρωποι λειτουργούν διαφορετικά υπό περιστάσεις κι έχει αποδειχθεί πως, όταν φοβούνται, γίνονται εξαιρετικά επιθετικοί. Αν κάποιος διαβάσει με ψυχραιμία τα γεγονότα στον Αγιο Παντελεήμονα (μια ψυχραιμία που εγώ τουλάχιστον έχασα όταν είδα τα πρώτα πογκρόμ με τις σιδερογροθιές από τα παλικάρια με τα ξυρισμένα κεφάλια), θα δει πως στην πραγματικότητα ακόμα και οι θύτες είναι θύματα: φτωχοί, άνεργοι, εξαθλιωμένοι, ταπεινωμένοι, αβοήθητοι από την Πολιτεία. Και, δίπλα σ’ αυτούς, οι μετανάστες -στους οποίους δεν αναγνωρίζεται κανένα ανθρώπινο και ατομικό δικαίωμα-, ανεξίτηλα στιγματισμένοι, αποκλεισμένοι, άστεγοι, όμηροι εγκληματικών κυκλωμάτων, εξ ανάγκης παραβατικοί, εγκλωβισμένοι σε μια χώρα που δεν επέλεξαν και που η ίδια τούς υποχρεώνει να μένουν λόγω του Συμφώνου Μετανάστευσης που έχει υπογράψει. Δεν είναι προφανής η νομοτέλεια;

* Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός που βιώνουν όλοι οι κάτοικοι στον Αγιο Παντελεήμονα δεν είναι «φυσική» συνέπεια της διαφορετικότητας. Συνιστά επιλογή: μια ενσυνείδητη, επικίνδυνη επιλογή της Πολιτείας. Ο,τι συμβαίνει εκεί δεν είναι τυχαίο, αλλά αποβαίνει μοιραίο. Η Πολιτεία γνωρίζει και δεν παρεμβαίνει ούτε στη γειτονιά, ούτε στα σχολεία, ούτε στο αστυνομικό τμήμα, παρά τις δεκάδες καταγγελίες ανθρωπιστικών οργανώσεων, τις αλλεπάλληλες ερωτήσεις στη Βουλή, τις εκκλήσεις του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.

* Εχει πάρα πολλές φορές γραφτεί πως ο Αγιος Παντελεήμονας συνιστά πείραμα για την άκρα Δεξιά και τις φασιστικές οργανώσεις στην Ελλάδα. Αλλες τόσες φορές έχουν γίνει υπαινιγμοί ότι υπάρχουν οργανωμένα συμφέροντα που επιδιώκουν την πλήρη υποβάθμιση της περιοχής για να αγοράσουν φθηνά γη και ακίνητα εν όψει μιας μελλοντικής ανάπλασης. Αυτό που δεν έχουμε συνειδητοποιήσει, όμως, είναι ότι η συγκεκριμένη γειτονιά αποτελεί πείραμα και για το κράτος το ίδιο, ανεξαρτήτως της μπλε ή της πράσινης απόχρωσής του. Η Ελλάδα εφαρμόζει το Σύμφωνο Μετανάστευσης που εμπνεύστηκε ο Νικολά Σαρκοζί σε νομικό επίπεδο – και σε επίπεδο διαχείρισης της καθημερινότητας ακολουθεί, επίσης, πολιτικές εμπνεύσεως Σαρκοζί. Ο γάλλος πρόεδρος, θεωρητικός της αντικατάστασης του κράτους πρόνοιας από το αστυνομικό κράτος, πιστεύει πως η Πολιτεία οφείλει απλώς να «αστυνομεύει τις πολιτισμικές συγκρούσεις» των διαφόρων κοινωνικών στρωμάτων. Οι συγκρούσεις θεωρούνται φυλετικές, εθνοτικές ή πολιτισμικές, αποστερημένες από το όποιο κοινωνικό ή ταξικό χαρακτηριστικό τους. Οσο τα «καθάρματα» σφάζονται μεταξύ τους και τα προάστια φλέγονται (με την ευγενική υποστήριξη της άκρας Δεξιάς), το ίδιο το κράτος μένει στο απυρόβλητο και η ταξική πάλη εκφυλίζεται σε σύγκρουση των φτωχών μεταξύ τους.

* Στον Αγιο Παντελεήμονα μαίνεται ένας πόλεμος πολύ βολικός για το κράτος του μνημονίου. Στις καθημερινές συγκρούσεις υπάρχουν τραυματίες και είναι θέμα τύχης το ότι για την ώρα δεν υπάρχουν νεκροί. Το σημαντικότερο δε είναι ότι εκεί μεγαλώνει μια νέα γενιά ανθρώπων που εθίζονται στη ρατσιστική βία και θεωρούν κανονική την ξενοφοβία. Αυτό που συντελείται εκεί είναι έγκλημα κατά της κοινωνίας των πολιτών και έχει ηθικούς αυτουργούς. Καιρός να τους δείξουμε.

Σύνδεσμοι