Χάπι; End

(φωτογραφίες: Άγγελος Τζωρτζίνης)

1

ΑΚΟΥΣ ΦΩΝΕΣ ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΜΕ ΚΛΕΙΣΤΟ ΤΟ ΚΙΝΗΤΟ; ΔΕΝ ΕΙΣΑΙ ΜΟΝΟΣ ΣΟΥ! ΤΟ 10% ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΑΚΟΥΕΙ. ΑΛΛΑ ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΛΕΙΣΤΕΙΣ ΣΕ ΤΕΣΣΕΡΕΙΣ ΤΟΙΧΟΥΣ ΚΑΙ ΝΑ ΣΕ ΜΠΟΥΚΩΝΟΥΝ ΦΑΡΜΑΚΑ. ΜΙΑ ΝΕΑ ΟΜΑΔΑ ΨΥΧΑΣΘΕΝΩΝ ΑΜΦΙΣΒΗΤΕΙ ΤΗΝ ΑΥΘΕΝΤΙΑ ΤΩΝ «ΕΙΔΙΚΩΝ» ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΤΟΙΜΩΝ ΛΥΣΕΩΝ, ΕΧΟΝΤΑΣ ΝΙΩΣΕΙ ΣΤΟ ΠΕΤΣΙ ΤΗΣ ΤΗ ΒΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟ. ΑΜΦΙΣΒΗΤΕΙ ΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΨΥΧΙΑΤΡΩΝ, ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΠΙΑ ΛΟΓΟ ΣΕ ΚΑΘΕ ΠΤΥΧΗ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ ΜΑΣ: ΠΩΣ ΘΑ ΕΡΩΤΕΥΤΟΥΜΕ, ΠΩΣ ΘΑ ΧΩΡΙΣΟΥΜΕ, ΠΩΣ ΘΑ ΠΕΝΘΗΣΟΥΜΕ… ΑΜΦΙΣΒΗΤΕΙ ΤΗΝ ΠΑΝΤΟΔΥΝΑΜΙΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ, ΡΩΤΩΝΤΑΣ ΜΑΣ ΑΠΟΣΤΟΜΩΤΙΚΑ: «Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΕΙΝΑΙ ΓΡΑΜΜΕΝΗ ΣΤΑ ΓΟΝΙΔΙΑ ΣΟΥ Η ΣΤΟ «ΣΥΜΦΩΝΟ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑΣ»;»

Φέρτε μου ένα μαντολίνο, για να δείτε πως πονώ/ κι ύστερα θα παίξω πρέφα/ κι ύστερα θα γ…θώ». Η Παναγιώτα τραγουδάει παίζοντας ξυλόφωνο στο Ξύλινο Περίπτερο, το αυτοδιαχειριζόμενο καφενεδάκι των τροφίμων του Δαφνιού. Κι ενώ στον κόσμο τα spreads ανεβοκατεβαίνουν, τα έκτακτα μέτρα πάνε κι έρχονται κι όλο και περισσότεροι γύρω μου αρχίζουν να παραμιλούν, εγώ μπαίνω στο ψυχιατρείο.

2

Στην είσοδο του ψυχιατρικού νοσοκομείου μια άτσαλη διατύπωση μπορεί να σου δημιουργήσει προβλήματα στο λεπτό. Οσο χρειάζεσαι, δηλαδή, για να ξεστομίσεις τη φράση «Είμαι εδώ για το «Ακούω φωνές»». «Κυρία μου, αυτό είναι πολύ σοβαρό» ψελλίζει ο φύλακας, πριν σπεύσω να εξηγήσω πως όχι, δεν ακούω φωνές εγώ η ίδια, είμαι εδώ για το σεμινάριο «Ακούω φωνές». Και παίρνω, έτσι, μια πρώτη γεύση από τον τρόμο της διάγνωσης. Οι άνθρωποι που νοσηλεύτηκαν σε ψυχιατρεία ή για κάποιον λόγο βρέθηκαν υπό αγωγή λένε όλοι το ίδιο, και έχουν δίκιο: «Μια φορά για το σύστημα ψυχοπαθής, για πάντα ψυχοπαθής». Η διάγνωση είναι βαριά σαν αυθεντία.

«Το ψυχιατρικό σύστημα δεν ακούει τον άνθρωπο και τις ανάγκες του, αλλά "λύνει το πρόβλημα". Και το πρόβλημα είσαι εσύ που υποφέρεις». Πίτερ

«Σου αρέσει το τραγούδι μου;» θα ρωτήσει λίγο αργότερα η Παναγιώτα. «Πολύ• σκέφτομαι να το αφιερώσω στον Μπαρόζο» απαντώ. «Ποιος είναι αυτός; Καινούργιος τρόφιμος;» με ρωτά εκείνη πριν στραφεί και πάλι στο ξυλόφωνό της και χάσουμε κάθε επαφή. Θα μπορούσε ο Μπαρόζο να είναι τρόφιμος; Θα μπορούσε ο Τρισέ να είναι θεοπάλαβος; Πόσοι από τους γύρω μας ανθρώπους στον «έξω» κόσμο θα έπρεπε ντουγρού να οδηγηθούν στον «μέσα»; Και, εν τέλει, ποιος είναι ο γνωστικός και ποιος ο τρελός; Ο Φουκό το έχει απαντήσει: «Τρελός είναι όποιος ορίζεται ως τέτοιος από εκείνους που διαχειρίζονται την «τεχνολογία της προσωπικότητας»» – δηλαδή, τους ψυχιάτρους.

Το 800 μ.Χ. στα άσυλα έκλειναν τις γυναίκες που έφερναν στον κόσμο παιδιά εκτός γάμου. Το 2010 κλείνουν στα άσυλα όσους ακούνε φωνές. Το πολύ ενδιαφέρον, όμως, είναι πως φάρμακα συνταγογραφούν σε όλους μας.

«Μα γι’ αυτόν το λόγο το κίνημά μας είναι τόσο τρομακτικό για την ψυχιατρική κοινότητα» θα μου πει η Τζάκι, που μόλις έχει κατέβει από το βήμα του σεμιναρίου. Επί δύο από τις δυσκολότερες ώρες που έχω ζήσει ποτέ, άκουγα την 40άρα σήμερα γυναίκα να περιγράφει τους εγκλεισμούς της, τη ζωή της σαν ζόμπι από τα φάρμακα, το μακρύ της ταξίδι μέσα στη νύχτα. Σήμερα είναι μια ενεργή ακτιβίστρια των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών, που ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο για να εκπαιδεύσει ασθενείς και γιατρούς σε έναν εναλλακτικό τρόπο διαχείρισης της σχιζοφρένειας και της παράνοιας.

«Σήμερα περισσότερο από ποτέ η ψυχιατρική έχει μπει στην καθημερινότητά μας, στα μικρά και τα μεγάλα της ζωής μας. Από το πώς θα μεγαλώσουμε τα παιδιά μας, πώς θα πάρουμε διαζύγιο, με ποια κριτήρια θα ερωτευτούμε, παντού εμφανίζεται ένας ειδικός για να μας πει πώς θα ζήσουμε, πώς θα νιώσουμε, πώς θα πενθήσουμε. Η εξουσία των ψυχιάτρων είναι τεράστια κι εμείς την αμφισβητούμε – όχι στη θεωρία, με τις ζωές μας τις ίδιες».

«Αμφισβητούμε έναν τρόπο ζωής που αποκλείει το διαφορετικό. Ο αγώνας μας είναι ίδιος με αυτόν που κάνουν οι γκέι, οι γυναίκες, οι φτωχοί εργάτες. Συναντιόμαστε με όλους όσους ο καπιταλισμός αντιμετωπίζει ως παρίες». Τζάκι

Η Τζάκι ήρθε στην Ελλάδα για να οργανώσει την ελληνική ομάδα του δικτύου «Ακούω φωνές». Το δίκτυό τους ξεκίνησε από το Μάαστριχτ για να εξαπλωθεί στο Μάντσεστερ κι από εκεί σε ολόκληρο τον κόσμο τη δεκαετία του ’90. Πρόκειται για ομάδες αλληλοβοήθειας ανθρώπων που έχουν διαφορετικές ψυχικές εμπειρίες, ακούνε φωνές, βλέπουν οράματα, κατατάσσονται από τους ψυχιάτρους κάτω από τη διάγνωση «σχιζοφρενείς». Δουλειά τους είναι να εκπαιδεύουν τους ασθενείς (αλλά και τους γιατρούς τους), ώστε να μπορούν να ζουν μια κανονική, αν και πολύ διαφορετική ζωή, έξω από τα άσυλα, μέσα στις οικογένειες και τις κοινότητές τους.

«Γι’ αυτό μιλάμε για κίνημα. Αμφισβητούμε ευθέως όχι μόνο ένα ιατρικό κατεστημένο, αλλά έναν ολόκληρο τρόπο ζωής που αποκλείει το διαφορετικό. Ο αγώνας μας είναι ίδιος με αυτόν που κάνουν οι γκέι, οι γυναίκες, οι φτωχοί εργάτες. Συναντιόμαστε με όλους όσους ο καπιταλισμός αντιμετωπίζει ως παρίες».

Ο Πίτερ είναι πατέρας τριών παιδιών κι από την «τρέλα» έχασε τα πάντα: το σπίτι του, τη σύζυγό του, τα παιδιά του, την επιχείρησή του. Χρειάστηκε να περάσει πολλά χρόνια στο απόλυτο περιθώριο (άστεγος και πλάνης, πένης και εξαθλιωμένος), να μπαινοβγαίνει σε ψυχιατρεία, να υφίσταται ταπεινώσεις και αλλεπάλληλες κακοποιήσεις, μέχρι κάποιος να του μιλήσει γι’ αυτό το δίκτυο. «Είναι έτσι φτιαγμένο το ψυχιατρικό σύστημα, που να μην ακούει τον άνθρωπο και τις ανάγκες του, αλλά να «λύνει το πρόβλημα». Και το πρόβλημα είσαι εσύ που υποφέρεις. Κανείς δεν θα σε πάρει σοβαρά υπόψη αν πεις σε έναν ψυχίατρο ή σε έναν κοινωνικό λειτουργό ότι χτες ήρθαν κάτι πράσινα ανθρωπάκια και σε βίασαν. Πίσω, όμως, από την αφήγησή σου μπορεί να κρύβεται μια εξόχως τραυματική εμπειρία, ένας υπαρκτός βιασμός, τον οποίο, επειδή δεν αντέχεις να αντιμετωπίσεις σε όλη την τρομακτική αλήθεια του, μετατρέπεις σε μια ιστορία με πράσινα ανθρωπάκια».

5

Αυτό που ισχυρίζονται ο Πίτερ και η Τζάκι είναι πως σε κάθε περίπτωση οι φωνές είναι χρήσιμες, έχουν να μαρτυρήσουν πολλά για τον άνθρωπο που τις ακούει και την ιστορία του. Μπορεί να είναι μία ή πολλές, μπορεί να είναι ένα πολύβουο πλήθος, η φωνή της μάνας σου ή του Χατζηνικολάου (που πέρυσι, μέσα από το δελτίο ειδήσεων, «είπε» σε έναν τρόφιμο του Δαφνιού να σκοτώσει τον πατέρα του). «Οι φωνές σου μπορεί να σου λένε διάφορα πράγματα. Πάντως, γίνονται απειλητικές ή σε βρίζουν ή σε προτρέπουν σε πράξεις βίας όταν τις αγνοείς ή τις φοβάσαι. Εμείς σε συμβουλεύουμε να τις ακούσεις, να τους δώσεις χρόνο και χώρο και να μάθεις από αυτές» μου εξηγεί ο Πίτερ. «Ακούς φωνές τώρα που συζητάμε;» τον ρωτάω. «Ακούω φωνές τον περισσότερο χρόνο. Τώρα πια δεν είναι τρομακτικό, έχω μάθει να ζω μαζί τους. Και επίσης τώρα πια οι φωνές δεν ασκούν εξουσία στη ζωή μου, δεν μπορούν να με βάλουν να κάνω κάτι αν δεν το θέλω εγώ».

«Το ερώτημα είναι κατά πόσο μπορεί να σε βοηθήσει ένας ψυχίατρος που στέκεται έντρομος απέναντι σ’ αυτό που βιώνεις, το οποίο όμως είναι εμπειρία που έχει ζήσει το 10% του πληθυσμού». Ο Γιάννης είναι έλληνας ακτιβιστής στο χώρο της ψυχικής υγείας, ένας άνθρωπος που έμαθε από μόνος του να ζει με τις φωνές του, διαβάζοντας φιλοσοφία και πολιτική ιστορία. «Εχει σημασία να κατανοήσεις την εμπειρία σου ως βίωμα, αλλά και ως φαινόμενο που το διαχειρίζονται κοινωνικοί και πολιτικοί μηχανισμοί. Πάρε, για παράδειγμα, την κατάθλιψη, που όλοι ισχυρίζονται πως θα είναι η μάστιγα του αιώνα μας. Αν καλείσαι να ζήσεις μια ζωή χωρίς κανένα δικαίωμα, χωρίς καμία ασφάλιση, χωρίς κανένα σταθερό σημείο αναφοράς, δεν θα πάθεις κατάθλιψη; Είναι γραμμένη στα γονίδιά σου ή στο «Σύμφωνο Σταθερότητας»; Το σχολείο, η φυλακή, η οικογένεια, η μισθωτή αλλοτριωτική εργασία, ο αυταρχισμός, η απόλυτη εξουσία πάνω στον εργαζόμενο από τις αγορές που τώρα έγιναν της μόδας ως τοποτηρητές: όλοι αυτοί είναι εξουσιαστικοί μηχανισμοί που τρελαίνουν τον άνθρωπο, του προκαλούν βαθύτατη οδύνη. Οταν ομολογείς στον γιατρό σου πως ακούς φωνές, αυτό θα σημάνει σχεδόν αυτομάτως τον εγκλεισμό σου. Οι ψυχίατροι δίνουν πολύ εύκολα βαριά φάρμακα, με παρενέργειες πολύ σοβαρές και μάλιστα χωρίς να σου εξηγούν, χωρίς να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τους την άποψή σου. Εχεις ξεφύγει από αυτό που θεωρούν κανονικό και ουαί κι αλίμονό σου».

6

Από τον Σωκράτη μέχρι τον Μέγα Ναπολέοντα κι από τον Μέγα Αλέξανδρο μέχρι τον Απόστολο Παύλο, πολλές προσωπικότητες που σημάδεψαν την Ιστορία άκουγαν φωνές, εξηγεί ο Μπράιαν. Είναι ψυχοθεραπευτής και μέλος του δικτύου, ένας από τους πολλούς ειδικούς που συμμετέχουν σε κάποια από τις 108 ομάδες που λειτουργούν στην Αγγλία. Ο Μπαζάλια (Basaglia), μια εμβληματική μορφή της κριτικής ψυχιατρικής, είχε πολλές φορές στρέψει τα πυρά του εναντίον των ειδικών: «Η βία και ο αποκλεισμός είναι η βάση πάνω στην οποία εδράζεται οποιαδήποτε σχέση στη σημερινή κοινωνία. Η κοινωνία διευρύνει την εργολαβία της εξουσίας της προς τους ειδικούς, οι οποίοι θα τη διαχειριστούν εν ονόματί της και, μέσω νέων εργαλείων βίας, θα συνεχίσουν να δημιουργούν νέους αποκλεισμένους. Αυτή είναι η βία των ειδικών».

Από αυτό το σημείο ξεκινάω τη συζήτηση με τον Μπράιαν: «Για έναν «ειδικό» είναι δύσκολο να ενταχθεί σε μια τέτοια ομάδα που αμφισβητεί ευθέως την αυθεντία και τις βεβαιότητές του. Ξαφνικά πέφτεις από το βάθρο σου και στέκεσαι δίπλα στον ασθενή, ανοιχτός να μάθεις και να εκπαιδευτείς από εκείνον. Αν υιοθετήσεις μια τέτοια ματιά, αλλάζει όλος ο τρόπος που αντιλαμβάνεσαι και την ασθένεια και την κανονικότητα και τη διαφορετικότητα».

«Αν πέσεις από το βάθρο του "ειδικού" και σταθείς δίπλα στον ασθενή, ανοιχτός να μάθεις και να εκπαιδευτείς από εκείνον, αλλάζει όλος ο τρόπος που αντιλαμβάνεσαι και την ασθένεια και την κανονικότητα και τη διαφορετικότητα». Μπράιαν

Ο Γιώργος Αστρινάκης είναι ψυχίατρος, από εκείνους που στα γραπτά τους δεν διστάζουν όχι μόνο να αποκαθηλώσουν εαυτόν από το βάθρο του ειδικού, αλλά και να καταγγείλουν πόσο νοσηρά οι γιατροί στάθηκαν απέναντι στη νόσο: «Ανάμεσα στα χαρακτηριστικά της νόσου είναι η συρρίκνωση του ατόμου, η έλλειψη επιλογών, η φτώχεια βούλησης, δηλαδή ελευθερίας. Σ’ αυτά απαντήσαμε κι εμείς «νοσηρά», με έλλειψη ελευθερίας, έλλειψη επιλογών, υλική φτώχεια, αλλά αυτήν τη φορά σε θεσμικό επίπεδο, με επιστημονική επικύρωση αυτής της επιλογής μας, αναλαμβάνοντας ρόλους και υποχρεώσεις που δεν ανήκουν στο πεδίο των αρμοδιοτήτων μας, όπως δηλαδή η διαφύλαξη της δημόσιας τάξης, προδιαγράφοντας την πορεία της νόσου, έχοντας όμως κατά νου το ιδρυματικό μοντέλο. Είναι γνωστές οι μελέτες που προβλέπουν την πρόγνωση και τη νοσηρότητα των επόμενων δεκαετιών, προδιαγράφοντας την πορεία του έμβιου όντος μέσω στατιστικών μελετών γραφείου, μεταφέροντας λογικές εμπορίου, μάρκετινγκ και έρευνας αγοράς».

Την παρατήρηση του Αστρινάκη έρχεται να επιβεβαιώσει δραματικά μια έρευνα των Cosgrove και Krimsky που είδε το φως της δημοσιότητας το 2006 στο περιοδικό «Psychotherapy and Psychosomatics». Οι ερευνητές αναζήτησαν το αν και κατά πόσον υπάρχουν οικονομικοί δεσμοί ανάμεσα στις φαρμακοβιομηχανίες και την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία που συντάσσει και ενημερώνει το Διαγνωστικό Εγχειρίδιο Στατιστικών Διαταραχών, ένα εργαλείο όχι μόνο για τους γιατρούς αλλά και για τους νομοθέτες και τους δικαστές, αφού ορίζει τι συνιστά ψυχική ασθένεια και τι όχι. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της ομοφυλοφιλίας, που επί δεκαετίες θεωρούνταν ψυχική διαταραχή. Από τα 170 μέλη της επιτροπής, αποδείχθηκε πως οι 95 (56%) είχαν κάποιου είδους οικονομική σχέση με τις φαρμακοβιομηχανίες: επιχορήγηση για έρευνα (42%), σύμβουλοι εταιρειών (22%), εκπρόσωποι εταιρειών (16%), μέλη διοικητικών συμβουλίων (13,5%), έμμισθοι ομιλητές σε συμπόσια (14%), μέλη ΜΚΟ που χρηματοδοτούνται από εταιρείες (10%), συνεργάτες σε μελέτες χρηματοδοτούμενες από εταιρείες (6%).

Συναντιόμαστε ξανά για φαγητό με την Τζάκι και τον Πίτερ. Ο Πίτερ μάς διηγείται ότι «ως ψυχοπαθής που σέβεται τον εαυτό του, πίστεψα κι εγώ κάποια φορά πως είμαι ο Χριστός. Κι όταν πήδηξα επάνω στον άμβωνα της μητρόπολης, ο παπάς άρχισε να φωνάζει «Χριστέ μου!». «Επιτέλους, κάποιος με αναγνώρισε!» του είπα». Τα παιδιά διηγούνται ιστορίες για άσυλα, γιατρούς και φάρμακα και κάνουμε μεγάλη πλάκα με τις φωνές τους που σχολιάζουν ασταμάτητα το φαγητό, το ρακί και τα τεκταινόμενα γύρω από το τραπέζι. «Είναι σημαντικό απέναντι στον τρόμο να αντιτάσσεις το γέλιο» μου λέει η Τζάκι, ενώ προσπαθώ να της μεταφράσω εκείνο το παλιό σύνθημα που έλεγε «Ενα γέλιο θα σας θάψει!». «Πολύ περισσότερο τώρα, απέναντι σ’ αυτήν την πρωτοφανή κρίση, είναι σημαντικό να αναλογιστούμε όλοι τι είναι ασθένεια και τι δεν είναι και, κυρίως, πώς το σύστημα μπορεί να σε τρελάνει. Η Ελλάδα αυτήν τη στιγμή είναι πειραματόζωο για την επιβολή των πιο ακραίων αντεργατικών μέτρων. Πάμε ένα στοίχημα πως οι ψυχικές ασθένειες θα εκτιναχθούν τα επόμενα χρόνια στη χώρα σας;» Δεν πάω στοίχημα, αλλά έχω ένα σύνθημα και γι’ αυτό: «Η ευτυχία θα είναι η εκδίκησή μας!»

ΦΡΑΝΚΟ
ΜΠΑΖΑΛΙΑ

Ο ψυχίατρος που
έκλεινε ψυχιατρεία

Ο Φράνκο Μπαζάλια (1924-1980) ήταν καθηγητής Ψυχιατρικής. Ως φοιτητής συμμετείχε σε αντιφασιστικές οργανώσεις και φυλακίστηκε. Επειτα από 13 χρόνια πανεπιστημιακής διδασκαλίας, εγκατέλειψε το πανεπιστήμιο και ανέλαβε να διευθύνει το Ψυχιατρείο της Γκορίτσια. Ανοιξε τις πόρτες, έριξε τα κάγκελα, κατάργησε τα ηλεκτροσόκ και οργάνωσε το ψυχιατρείο με αρχές «θεραπευτικής κοινότητας». Το 1971 ανέλαβε τη διεύθυνση του Ψυχιατρείου της Τεργέστης με 1.200 ασθενείς, το οποίο κατάργησε ύστερα από οκτώ χρόνια, δημιουργώντας στην κοινότητα ένα πλήρες δίκτυο υπηρεσιών. Ετσι, συντέλεσε αποφασιστικά ώστε να ψηφιστεί ο νόμος 180, που θεσμοθετούσε την κατάργηση των ψυχιατρείων στην Ιταλία.

Εκείνη την περίοδο έγραψε πολλά δοκίμια και προώθησε μια συλλογική έρευνα με τον τίτλο «Εγκλήματα εν καιρώ ειρήνης», στην οποία συμμετείχαν οι Ρόναλντ Λενγκ, Μισέλ Φουκό, Νόαμ Τσόμσκι, Ρόμπερτ Καστέλ και Ρ. Γκόφμαν. Φίλος και συνεργάτης του Ζαν-Πολ Σαρτρ, αποτέλεσε το βασικό ιδεολογικό αλλά και πρακτικό σημείο αναφοράς για το κίνημα του Μάη του ’68. Για περισσότερη ενημέρωση, αναζητήστε τα βιβλία του Φρ. Μπαζάλια «Εναλλακτική ψυχιατρική» (εκδόσεις Καστανιώτη) και «Οι θεσμοί της βίας» (έκδοση των «Τετραδίων Ψυχιατρικής»).

 

 

Βιβλιογραφία

  • Φράνκο Μπαζάλια, Εναλλακτική Ψυχιατρική : Ενάντια στην απαισιοδοξία της λογικής: Για την αισιοδοξία της πράξης, Καστανιώτη, Αθήνα 2008
  • Φράνκο Μπαζάλια, «Οι Θεσμοί της Βίας», στο Τετράδια Ψυχιατρικής Νο 28-29, Ιανουάριος-Απρίλιος 1990
  • Lisa Cosgrove – Sheldon Krimsky – M. Vijayraghavan & L. Schneider, “Financial ties between DSM-IV panel members and the pharmaceutical industry” στο Psychotherapy and Psychosomatics, 75 (2006), σελ. 154-160
  • Γιάννης Σακέλλης (επιμ.), Η ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα: Ανάγκες – Προτάσεις – Λύσεις, Συνήγορος του Πολίτη-Σάκκουλας,  Αθήνα 2009

 

Σύνδεσμοι