Πόσο μεγάλη είναι η απόσταση από τον παράδεισο στην επανάσταση

Η επαγγελία της επανάστασης που θα καταργήσει την εκμετάλλευση είναι ίδιον των κομμουνιστών ή και των χριστιανών; Ο γερμανός φιλόσοφος Καρλ Λέβιτ εντοπίζει πολλές ομοιότητες ανάμεσα στις χριστιανικές εξαγγελίες για μιαν άλλη ζωή με τις κομμουνιστικές υποσχέσεις για μια ζωή με ισότητα και αλληλεγγύη.

Το νόημα της ιστορίας» του γερμανού φιλοσόφου και ιστορικού των ιδεών Καρλ Λέβιτ (1897-1973) εξετάζει την προέλευση και διαμόρφωση της μαρξιστικής τυπολογίας, αναλύοντας διεξοδικά το πώς η ιουδαιοχριστιανική εσχατολογία εκτόπισε την αρχαιοελληνική αντίληψη και πώς στη νεότερη εποχή μεταφράστηκε στην ιδέα της προόδου και στην πίστη ότι η ανθρώπινη ιστορία πλησιάζει στην πραγμάτωση του νοήματός της και, άρα, στην ολοκλήρωσή της. Ο Λέβιτ ισχυρίζεται ότι το κομμουνιστικό «πιστεύω» είναι μια παραμόρφωση του εβραιοχριστιανικού μεσσιανισμού, χωρίς δύο θεμελιώδη συστατικά του: την εκούσια αποδοχή της ταπείνωσης και της λυτρωτικής οδύνης ως όρο του θριάμβου: «Ο κομμουνιστής θέλει το θρίαμβο χωρίς το σταυρό, το θρίαμβο διά μέσου της επίγειας ευτυχίας».

Ο Μαρξ, εκ πεποιθήσεως άθεος, δεν θεωρούσε καν αναγκαίο να εξεγερθεί ενάντια στον Θεό. Θεωρούσε το χριστιανισμό το ιδεολογικό εποικοδόμημα που προσιδιάζει στον καπιταλισμό. «Στη βάση αυτού του έμφυτου αθεϊσμού της εγκόσμιας αυτοδυναμίας ανέλαβε ο Μαρξ τη ριζοσπαστική του κριτική της υπάρχουσας τάξης, με σκοπό να την αλλάξει» γράφει ο Λέβιτ. «Το όλο του εγχείρημα να αλλάξει τον κόσμο με μια παγκόσμια επανάσταση έχει ως αρνητική προϋπόθεση την απόρριψη της εξάρτησης του ανθρώπου από μια υπάρχουσα τάξη δημιουργίας».

«Είναι πραγματικά πολύ εύκολο» λέει ο Μαρξ «να αποκαλυφθεί, με τη βοήθεια της ανάλυσης, ο γήινος πυρήνας των θρησκευτικών νεφελωμάτων, παρά, αντιστρόφως, να εξαχθούν από τις πραγματικές συνθήκες της ζωής οι ουράνιες μεταμορφώσεις της». Αυτό, κατά Λέβιτ, σημαίνει πως «έργο του ιστορικού υλισμού είναι να αναλύει τις επί μέρους αντιθέσεις και ανάγκες του πραγματικού κόσμου, που καθιστούν δυνατή την ύπαρξη της θρησκείας. […] Η θρησκεία είναι ένας στρεβλός κόσμος κι αυτή η στρέβλωση θα διαρκέσει αναγκαστικά για όσο διάστημα η ουσία του ανθρώπου δεν θα έχει βρει την ολοκληρωμένη της ύπαρξη στην κομμουνιστική τάξη και ελευθερία. Ο εκμηδενισμός της απατηλής ευδαιμονίας της θρησκείας με τη βοήθεια της υλιστικής κριτικής δεν είναι παρά η αρνητική πλευρά της θετικής απαίτησης για επίγεια ευτυχία».

Ωστόσο, μελετώντας το «Μανιφέστο», ισχυρίζεται ο Λέβιτ, θα βρεθούμε εμπρός σ’ ένα παράδοξο. Αν δεχθούμε πως η πνευματική ιστορία έχει την «απόκρυφη ιστορία της» στις οικονομικές συνθήκες, η οποία δεν συμπίπτει με τις ιδεολογικές της αντανακλάσεις, τότε «η απόκρυφη ιστορία του “Μανιφέστου” δεν είναι ο συνειδητός υλισμός του, αλλά το προφητικό πνεύμα του. Το “Μανιφέστο” είναι ένα προφητικό ντοκουμέντο, μια κρίση και μια πρόσκληση για δράση, και κατά κανέναν τρόπο μια επιστημονική έκθεση στηριγμένη στην εμπειρική μαρτυρία απτών γεγονότων».

Ο Λέβιτ αναλύει διεξοδικά τον ισχυρισμό του: κατ’ αρχάς, η έννοια της εκμετάλλευσης για την περιγραφή του ταξικού ανταγωνισμού είναι μια ηθική κρίση για ένα πραγματικό γεγονός. Η έννοια της εκμετάλλευσης αντιπροσωπεύει κάτι σαν το «ριζικό κακό της προϊστορίας» ή το προπατορικό αμάρτημα.

Ο Μαρξ συνοψίζει την απαρίθμηση των διαφόρων ειδών μορφών κοινωνικών αντιθέσεων στο δίπολο «καταπιεστές – καταπιεζόμενοι». Η θεμελιώδης προϋπόθεση του «Κομμουνιστικού Μανιφέστου», τονίζει ο Λέβιτ, δεν είναι η αντίθεση μεταξύ των αστών και των προλεταρίων, διότι «αυτό που τις καθιστά ανταγωνιστικές είναι ότι η μια τάξη είναι γέννημα του σκότους και η άλλη του φωτός».

Η τελική κρίση του αστικού κόσμου, γράφει ο Λέβιτ, την οποία ο Μαρξ προφητεύει με τους όρους μιας επιστημονικής πρόβλεψης, αποτελεί μια έσχατη κρίση, αν και εξαγγέλλεται από τον άτεγκτο νόμο της ιστορικής εξέλιξης: «ούτε η γενική αντίληψη της ιστορίας ως εντεινόμενου αγώνα μεταξύ δύο εχθρικών στρατοπέδων ούτε η πρόβλεψη της δραματικής του αποκορύφωσης μπορεί να επαληθευθεί με καθαρά εμπειρικό τρόπο […] Το “Κομμουνιστικό Μανιφέστο”, αν και έχει παραποιηθεί σε εγχειρίδιο εγκόσμιων προγνώσεων, διατηρεί ακόμη τα βασικά γνωρίσματα μιας μεσσιανικής πίστης: τη βεβαιότητα των πραγμάτων στα οποία κανείς ελπίζει».

«Το έργο του προλεταριάτου αντιστοιχεί στην κοσμοϊστορική αποστολή του εκλεκτού λαού» λέει ο Λέβιτ. «Η απολυτρωτική και οικουμενική λειτουργία της πιο ταπεινωμένης τάξης συλλαμβάνεται κατά το θρησκευτικό πρότυπο της σταύρωσης και της ανάστασης».

Η τελική μετατροπή του «βασιλείου της αναγκαιότητας σε βασίλειο της ελευθερίας» αντιστοιχεί με τη μετατροπή της civitas terrena σε civitas Dei. Ολόκληρη η πορεία της ιστορίας στο «Μανιφέστο» σκιαγραφείται στο γενικό πνεύμα της ιουδαιοχριστιανικής ερμηνείας της ιστορίας: η θεία πρόνοια καθορίζει την πρόοδο προς έναν τελικό σκοπό πλήρη νοήματος. Κατ’ αναλογίαν, εξηγεί ο Λέβιτ, «ο ιστορικός υλισμός είναι ουσιαστικά (μολονότι μυστικά) μια ιστορία εκπλήρωσης και απολύτρωσης στη γλώσσα της κοινωνικής οικονομίας».

Εν τέλει, για τον Λέβιτ ο υλιστικός αθεϊσμός διατηρεί πολλά στοιχεία από τη θρησκευτική του προέλευση, αφού «ο Μαρξ, παρά την έμφαση που δίνει στις υλικές συνθήκες, διατηρεί την αρχική αντίθεση μιας υπερβατικής πίστης εναντίον του υπάρχοντος κόσμου».

 

 

Βιβλιογραφία

• Καρλ Λέβιτ, Το νόημα της ιστορίας, Γνώση, Αθήνα 1985