Μαλιακός. Η σιγή των ιχθύων

(Φωτογραφίες Στράτος Καλαφάτης)

ΕΝΑ ΑΠΕΡΑΝΤΟ ΥΔΑΤΙΝΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ, ΕΚΑΤΟΝΤΑΔΕΣ ΘΑΝΑΤΟΙ, ΝΕΚΡΑ ΘΑΛΑΣΣΑ. ΔΕΝ ΦΤΑΣΑΜΕ ΕΔΩ ΘΟΡΥΒΗΜΕΝΟΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΤΑΙΓΙΣΜΟ ΤΩΝ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΩΝ, ΑΛΛΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΠΟΥ ΗΡΘΑΝ ΜΕ MAIL ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ ΠΟΥ ΜΑΣ ΠΕΡΑΣΕ. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ, ΑΛΛΩΣΤΕ, Η ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΓΙΑ ΝΕΚΡΑ ΨΑΡΙΑ. ΜΙΑ ΣΤΟΝ ΑΜΒΡΑΚΙΚΟ ΚΑΙ ΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΧΑΪΑ, ΟΙ ΠΕΡΙΦΗΜΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΘΑΛΑΣΣΕΣ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΞΕΡΝΑΝΕ ΠΤΩΜΑΤΑ. ΑΥΤΗΝ ΤΗ ΦΟΡΑ Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΞΕΡΑΣΕ ΤΟΝΟΥΣ ΝΕΚΡΑ ΨΑΡΙΑ ΣΤΙΣ ΑΚΤΕΣ ΕΝΟΣ ΣΠΑΝΙΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. ΣΤΟΝ ΜΑΛΙΑΚΟ.

«Δηλαδή, θα λογίζομαι εγώ τώρα για ψαράς αν κυνηγάω μανάδες που ήρθαν να γεννήσουν και μωρά που δεν ξέρουν να φυλαχτούν; Οχι, κυρία μου! Ο καλός ψαράς κυνηγάει τόσα ψάρια ώστε να ζει με αξιοπρέπεια. Είναι απρέπεια στη θάλασσα να κάνεις μακελειό και γενοκτονία». Ο καπετάν Στέργιος Μίχας δεν έχει διαβάσει ποτέ του τον «Μόμπι Ντικ», γι’ αυτό δεν μπορεί να καταταλάβει πόσο πολύ θυμίζει το εμβληματικό μυθιστόρημα ετούτη η νύχτα που λικνιζόμαστε απαλά καταμεσής μιας γαλήνιας, ξάστερης, μοναχικής απεραντοσύνης. Δυο βάρκες με πυροφάνια, 3 ψαράδες και η φωνή της Σεζάρια Εβόρα. Μόνο που εδώ δεν είναι ωκεανός, είναι ο Μαλιακός κόλπος.

Ενας από τους καλύτερους ιχθυογεννητικούς σταθμούς της χώρας, πολλά πουλιά, κυρίως μεταναστευτικά, πλούσια χλωρίδα: στο Δέλτα και στην κοιλάδα του Σπερχειού και στον Μαλιακό η ζωή ανθίζει με όλα τα χρώματά της. Γι’ αυτό, άλλωστε, ολόκληρη η περιοχή προστατεύεται από το Δίκτυο NATURA 2000. Ολα αυτά μέχρι τα μέσα Μαρτίου. Τότε που χιλιάδες ασημόχρυσα κουφάρια άρχισαν να πλημμυρίζουν τις ακτές.

Πρώτα ήταν μερικά αφρόψαρα και μικρά ψαράκια εδώ κι εκεί. Η αρχική εκδοχή ήταν ότι τα ψάρια πέθαιναν από έλλειψη οξυγόνου. Είκοσι μέρες αργότερα ο τοπικός Τύπος γράφει: «Τόνοι ψαριών εκβράζονται νεκρά σε όλο το “πέταλο”, από τον Αγιο Κωνσταντίνο μέχρι τις Ράχες». Τώρα πλέον η θάλασσα βγάζει και ψάρια που έχουν βάρος πάνω από τριάντα κιλά και ζουν σε μεγαλύτερα βάθη. Από τις αρμόδιες υπηρεσίες ελήφθησαν δείγματα νερού και δεν ανιχνεύθηκαν τοξικές ουσίες.

Το ίδιο καθησυχαστικά ήταν και τα αποτελέσματα των εξετάσεων που έγιναν στα ψάρια σε ειδικά εργαστήρια. Τη στιγμή, όμως, που η Νομαρχία Φθιώτιδας ήταν καθησυχαστική, ο επίκουρος καθηγητής Χημείας Τροφίμων στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, Γιάννης Ζαμπετάκης, μιλάει ανοιχτά για τις συνέ- πειες της ρύπανσης. Ο καθηγητής υπογραμμίζει ότι «παρόμοια γεγονότα είχαμε και στον Αμβρακικό κόλπο. Απλώς, τα δείγματα λαμβάνονται από λάθος σημεία…». Οι επιστήμονες άρχισαν να διερευνούν πιθανά σενάρια, από κάποια παράξενη ασθένεια μέχρι την πιθανότητα να υπάρχουν δηλητηριώδη αέρια από εσωτερικά ρήγματα μέσα στη θάλασσα.

«Δυστυχώς, οι περισσότεροι κάτοικοι δεν μπορούν να αντιληφθούν πως το μεγάλο ζήτημα δεν είναι οι άδειες ψαροταβέρνες και τα άδεια ξενοδοχεία. Νομίζουν ότι, αν δεν παραδεχτούμε το πρόβλημα, θα είναι σαν να μην υπάρχει». Η Ελένη Λαουτάρη είναι κάτοικος της περιοχής τα τελευταία 5 χρόνια. Ηρθε εδώ για να κάνει ιαματικά λουτρά πριν από δύο δεκαετίες και αγάπησε πολύ τον τόπο. «Το ανησυχητικό είναι πως οι Αρχές έμειναν σε μια επικοινωνιακή διαχείριση του όλου ζητήματος. Μας είπαν ότι για όλα φταίει ένα τοξικό φύκι που κάθισε στα βράγχια των ψαριών και τα έπνιξε. Ομως, αν διαβάσετε τη διεθνή βιβλιογραφία, θα δείτε πως αυτό το φύκος χρειάζεται ειδικές συνθήκες για να αναπτυχθεί. Γι’ αυτές τις ειδικές συνθήκες κανένας δεν είπε και δεν έκανε τίποτα. Επειδή όλοι συνδέονται με μεγάλα οικογενειακά δίκτυα, νομίζουν πως θα κάνουν ζημιά στον μπατζανάκη που είναι ψαράς και στο γαμπρό που είναι ταβερνιάρης αν πουν δημόσια ότι η θάλασσά μας έχει πρόβλημα».

«Είναι μια περίεργη κατάσταση. Δεν βάζουν τα παιδιά τους στη θάλασσα, αλλά μπαίνουν οι ίδιοι. Οι γιατροί δημόσια λένε πως δεν υπάρχει πρόβλημα, αλλά όταν πας στο ιδιωτικό ιατρείο τους σε συμβουλεύουν να μην μπεις. Ακούσαμε τα πιο ευτράπελα πράγματα, μέχρι πως οι ανταγωνιστές ξενοδόχοι από τον διπλανό νομό μόλυναν επίτηδες τον Σπερχειό για να μας χαλάσουν τη σεζόν». Η Ε.Μ. είναι ξενοδόχος. Μας προσφέρει καφέ στο άδειο ξενοδοχείο της, στην κορυφή ενός λόφου. «Ημασταν εξαιρετικά άτυχοι. Στην καρδιά της οικονομικής κρίσης έπρεπε να αντιμετωπίσουμε και μια οικολογική. Και πολύ φοβάμαι πως μείναμε στις διαπιστώσεις, δώσαμε και ένα όνομα στο πρόβλημα και… καθαρίσαμε».

 

Το όνομα που δόθηκε στο πρόβλημα του Μαλιακού κόλπου από τους επιστήμονες του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) οι οποίοι κλήθηκαν να ερευνήσουν το πρωτοφανές στην έκτασή του φαινόμενο ήταν «σατονέλα». Ετσι λέγεται το μικρο- φύκος που αποδεκάτισε τα ψάρια. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα δεν έχει αποφανθεί τι είναι αυτό που οδηγεί στις πληθυσμικές εκρήξεις των τοπικών φυκών• ωστόσο, οι επιστήμονες ενοχοποιούν αρκετά συχνά την ανθρωπογενή ρύπανση και τον ευτροφισμό που αυτή προκαλεί στα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Τις πρώτες ημέρες της κρίσης ο νομάρχης έλεγε πως για τους θανάτους «φταίει η θολούρα των νερών, γιατί έβρεξε πολύ». Καθώς όμως το πρόβλημα εντεινόταν, φάνηκε ότι τα ψάρια τελικά δεν έχουν κανένα πρόβλημα με τα θολά νερά. Της θάλασσας – ουχί της πολιτικής.

«Το ζήτημα είναι βαθύτατα πολιτικό και ταξικό. Επικράτησε η λογική τού “ο ρυπαίνων πληρώνει”. Ρίχνεις τους ρύπους σου ανενόχλητος στη θάλασσα και πληρώνεις μετά ένα πρόστιμο. Είναι πολύ οικονομικότερο για τις βιομηχανίες να τους επιβάλλονται πρόστιμα (αν και όταν επιβάλλονται, και αν ποτέ τα πληρώσουν), από το να εγκαταστήσουν βιολογικούς καθαρισμούς. Δεν με ενδιαφέρουν τα χρήματά τους, με ενδιαφέρει τι κόσμο θα αφήσω σ’ ετούτην εδώ την πιτσιρίκα». Ο Στάθης Ανδρικόπουλος κρατάει στην αγκαλιά του την 4χρονη Νίκη. Είναι τουριστικός πράκτορας και απολύτως συνειδητοποιημένος γι’ αυτήν την «ελεύθερη πτώση»: «Τα είχαμε χύμα με την οικονομική κρίση, μας ήρθαν και τσουβαλάτα με την οικολο- γική. Ομως, ο Μαλιακός θα μπορούσε να είναι πηγή ζωής και ανάπτυξης ήπιου τύπου, με σεβασμό σε όλα τα πλάσματα που τον κατοικούν. Δεν σέβεσαι τους ανθρώπους όταν δεν σέβεσαι τα ζώα».

«Μπορούμε να κάνουμε σπουδαία πράγματα αν αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα στη ρίζα του κι αν δεν εφησυχάσουμε πως… φύκος ήταν και πέρασε. Το φύκος αναπτύχθηκε διότι χρόνια τώρα ρυπαίνουμε τα νερά με αστικά και βιομηχανικά λύματα, με τοξικά απόβλητα και σκουπίδια. Πετάμε τα λύματα και τα σκουπίδια στο ποτάμι και, άλλοτε, απευθείας στη θάλασσα. Επιτρέψαμε να μπαζώνουν βιομηχανίες και ο ίδιος ο στρατός τη θάλασσά μας και δεν αντιδράσαμε. Ε, λοιπόν, αντέδρασε αυτή. Τα ψάρια στον Μαλιακό, όπως και σε άλλα σημεία της χώρας, δεν αυτοκτόνησαν: τα δολοφονήσαμε!» Ο Χρήστος Πολύμερος ζει τα τελευταία χρόνια στον Καραβόμυλο. Εζησε, όμως, το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Σκανδιναβία, «κι εκεί κατάλαβα τι σημαίνει να είσαι ενεργός πολίτης και πως το δημόσιο είναι απολύτως ιδιωτικό. Δεν έχει σημασία να κρατάς καθαρή μόνο την αυλή σου».

«Δεν είναι μόνο δικιά μας νοοτροπία αυτή. Σε όλη την Ελλάδα, όπου κι αν πας, θα δεις ανεξέλεγκτες και παράνομες χωματερές, βιολογικούς καθαρισμούς που λειτουργούν πλημμελώς, παράνομο κυνήγι και ψάρεμα, φόλες στα ζώα. Εδώ όλοι τώρα θέλουν απλώς να ξεχάσουν τι συνέβη. Λένε ότι αν δεις ψάρι στον ύπνο σου είναι λαχτάρα. Ε, εδώ τα είδαμε στον ξύπνιο μας νεκρά και καμωνόμαστε πως μια λαχτάρα ήταν και πέρασε. Πώς να περάσει, όμως, όταν οι εστίες της μόλυνσης εξακολουθούν να λειτουργούν ανενόχλητα;» Ο Κώστας Τραχανάς είναι έμπορος και ο νεότερος δημοτικός σύμβουλος του Αγ. Κωνσταντίνου. Καβαλάει την τεράστια μηχανή του και μου χαμογελάει θλιμμένα καθώς βάζει το κράνος του: «Απογοητευμένος είμαι. Παθαίνουμε και δεν μαθαίνουμε».

Καθώς πέφτει η νύχτα, κατεβαίνουμε στο παραθαλάσσιο χωριουδάκι της Αγίας Μαρίνας. Ο Βαγγέλης Φαλιάς είναι ο ταμίας του Συλλόγου Αλιέων. «Ο σύλλογός μας έχει 45 μέλη σε ένα σύνολο 350 κατοίκων του χωριού. Πληρώνουμε για τις άδειες, πληρώνουμε την ασφάλισή μας, πληρώνουμε για τη συντήρηση των σκαφών και δεν πουλάμε τίποτα. Ο κόσμος έχει φοβηθεί πολύ• δεν τρώει ψάρια πια, παρόλο που οι επιστήμονες διαβεβαιώνουν πως δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος. Μιλάμε για οικονομική καταστροφή, την οποία προσπάθησαν να… επου- λώσουν δίνοντας στον κάθε ψαρά εφάπαξ 600― αποζημίωση. Το θέμα δεν είναι να μας αποζημιώσουν. Το θέμα είναι να μας δώσουν πίσω καθαρή τη θάλασσά μας και να νιώσουν ξανά οι άνθρωποι εμπιστοσύνη. Τώρα τρώνε αμφίβολης ποιότητας κατεψυγμένα από την άλλη μεριά του κόσμου».

«Υποβάλαμε μήνυση κατά παντός υπευθύνου για τη ρύπανση του Μαλιακού. Σ’ αυτό το έγκλημα υπάρχουν αυτουργοί: βιομηχανίες, βιοτεχνίες και ελαιοτριβεία που ρίχνουν τοξικά απόβλητα στη θάλασσα. Ξενοδοχεία που ρίχνουν λύματα. Χωματερές στον Σπερχειό. Και τόνοι από νιτρικά λιπάσματα και φάρμακα στα χωράφια». Ο Στέφανος Σταμέλος είναι ακτιβιστής, μέλος της Κίνησης Πολιτών «SOS Μαλιακός». «Μας λοιδορούν ότι βλάπτουμε την περιοχή, τον τουρισμό και την εμπορική δραστηριότητα γιατί προκαλούμε αρνητική δημοσιότητα. Μας κατηγορούν. Εφτασαν κάποιοι στο σημείο να με απειλούν ευθέως ακόμη και για τη ζωή των παιδιών μου. Ομως δεν σταματάς όταν πιστεύεις πως έχεις δίκιο». Ο Στέφανος και οι υπόλοιποι της Κίνησης τρέχουν από χωματερές σε βιολογικούς καθαρισμούς κι από ποτάμια σε ακτές. Φωτογραφίζουν, βιντεοσκοπούν, καταγράφουν, διασταυρώνουν πληροφορίες.

«Προσπαθούμε να αποδείξουμε πως το μοντέλο ανάπτυξης που ακολουθήθηκε στον τόπο μας -και σε όλη την Ελλάδα σχεδόν- έχει ξοφλήσει. Τα νεκρά ψάρια είναι το σύμπτωμα που αποκάλυψε το πρόβλημα, το οποίο απαιτεί διαφορετική διαχείριση συνολικά. Εξι μήνες μετά δεν δείχνει κανένας μας να έχει πάρει το μάθημά του. Και σε επίπεδο τοπικής κοινωνίας και κεντρικά. Αυτό που συνέβη εδώ είναι πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα σε έκταση και διάρκεια. Τι ακριβώς έκανε ο υπουργός Περιβάλλοντος;»

«Φαντάσου, όμως, τι αντοχές έχει αυτή εδώ η θάλασσα, που η ζωή επέστρεψε. Το νιώθεις που τσιμπάει; Κοίτα τα πώς πηδάνε στο φως του φεγγαριού. Κοίτα τα, ρε γαμώτο, και πες μου: αξίζει αυτό το ψαράκι να εξαφανιστεί; Αξίζει να μη ζει το αρμονικότερο πλάσμα στην κίνησή του για να βγάζει φράγκα ο άνθρωπος; Αξίζει να πεθάνει το ζώο με τα πιο πλούσια χρώματα στη φύση για να ικανοποιείται ο άνθρωπος; Είμαι στη θάλασσα 40 χρόνια και κατάλαβα ένα πράγμα: δεν αξίζει μία το είδος μας, φέρνει καταστροφή και όλεθρο».

Ο καπετάν Στέργιος έχει λέξεις σκληρές και χέρια τραχιά και με στριμώχνει άγρια όταν πάω κάτι να ψελλίσω για την ποίηση, και τη φιλοσοφία, και τα μαθηματικά, και όλα τα θαυμαστά που κάνουν οι άνθρωποι. «Το μαγικότερο ποίημα είναι αυτό που βλέπεις γύρω σου. Πιάσε τώρα τα δίχτυα. Κατάλαβες;»

Κι εσύ, κατάλαβες;

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Σύνδεσμοι

• Κίνηση Πολιτών “ΜΑΛΙΑΚΟΣ S.O.S”
• Υπουργείο Περιβάλλοντος: ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ NATURA 2000 KAI ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Φυσικοί οικότοποι (Natura 2000) [Νομοθεσία]
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή: What is Natura 2000 ?
• Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ)
• Δεν υπάρχει καμμία μόλυνση στον Μαλιακό, δηλώνει ο νομάρχης Φθιώτιδας (2/4/2009)
• O Μαλιακός αργοπεθαίνει…  (3/4/2009)
• Econews.gr: Νεκρά ψάρια εμφανίστηκαν πάλι στο Μαλιακό Κόλπο τις τελευταίες μέρες  (6/4/2009)
• ΤΟ ΒΗΜΑ: Φύκι-φονιάς «ψαρεύει» στον Μαλιακό  (15/4/2009)
• ΕΘΝΟΣ: Ρύπανση έθρεψε το φυτοπλαγκτόν (16/4/2009)
• Βίντεο: Ο Μαλιακός είναι μια καθαρή θάλασσα (STAR)
• S.O.S. Πολιτών για τη μόλυνση στο Μαλιακό Κόλπο – E.U. Environmental Laws VIOLATED in Maliakos Gulf (Greece)
• “Μαλιακός: Ένα χρόνο μετά την κρίση”  (Μάιος 2010)