Ντίνα Δασκαλοπούλου – Δημοσιογράφος » Έφηβοι στη "φάκα" του ποντικιού

Έφηβοι στη "φάκα" του ποντικιού

«Ερχονται εδώ και παίζουν με τις ώρες. Ατελείωτες ώρες, και δεν τα ψάχνει κανείς. Σκουντουφλάνε από τη νύστα, τσούζουν τα μάτια τους, ξεχνάνε να φάνε, δεν πάνε σχολείο. Εντάξει, εγώ βγάζω φράγκα από αυτή την ιστορία, είναι η δουλειά μου. Αλλά όταν βλέπω τον πιτσιρίκο κολλημένο εδώ μέσα, λέω μέσα μου “καλά, ρε μικρούλι, εσένα δεν σε αποζήτησε κανείς;”». Τα λόγια ανήκουν στον ιδιοκτήτη ενός ίντερνετ καφέ στο κέντρο της Αθήνας. Εκεί δηλαδή όπου «παίρνουν τη δόση τους» καθημερινά τα «τζάνκι» του Διαδικτύου. Εξήντα πέντε από αυτά έχουν σταθεί «τυχερά». Παρακολουθούν πρόγραμμα απεξάρτησης στην πρώτη μονάδα που στεγάζεται στο Νοσοκομείο Παίδων Αγλαΐα Κυριακού.

Δεν μοιάζουν με κανένα άλλο τζάνκι που έχω γνωρίσει. Είναι καλοβαλμένα, περιποιημένα και παίζουν την τεχνολογία στα δάχτυλα. «Ετσι έλεγα κι εγώ πως όλα αυτά είναι φυσιολογικά, πως ο γιος μου θα γίνει γκουρού της τεχνολογίας κι ίσως ο αυριανός Μπιλ Γκέιτς. Οι φίλοι μου μου έδιναν συγχαρητήρια που έχω ένα τόσο καλό παιδί, που δεν αλητεύει, που μένει σπίτι κι ασχολείται με το κομπιουτεράκι του. Νόμιζα πως τα είχα καταφέρει τόσο καλά και δεν είχαμε καμία από τις συνηθισμένες εκρήξεις της εφηβείας. Ούτε φωνές, ούτε καβγάδες, ούτε αμφισβήτηση, ούτε αντιρρήσεις. Μέχρι που άρχισα να νιώθω πως κάτι δεν πάει καλά με τον μικρό. Πως κολλάει όλο και πιο πολλές ώρες μπροστά στην οθόνη, πως δεν έχει φίλους παρά μόνο στο Ιντερνετ, πως δεν έχει κορίτσι, πως δεν παίζει μπάλα, πως δεν τον νοιάζει ούτε το σχολείο ούτε οι εξετάσεις του. Και τότε κατάλαβα πως το παιδί μου έχει χοντρό πρόβλημα». Η Φ.Κ. είναι 43 χρόνων, μητέρα ενός αγοριού 15 χρόνων. Ζουν οι δυο τους κάπου στα βόρεια προάστια της Αθήνας. Χρειάστηκε να περιπλανηθούν επί μήνες από γιατρό σε γιατρό, μέχρι κάποιος να κάνει τη διάγνωση. «Οι περισσότεροι ψυχίατροι δεν γνωρίζουν βασικά πράγματα σε σχέση με αυτό το είδος εθισμού γι’ αυτό χάσαμε πολύτιμο χρόνο. Φυσικά, ο εθισμός του γιου μου ήταν απλώς το σύμπτωμα μιας βαθύτερης περιπλοκής».

Πώς μπορούμε να μιλάμε για εθισμό αφού εδώ δεν υπάρχει κάποια ουσία; Η Αρτεμις Τσίτσικα είναι λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής και επιστημονική υπεύθυνος της Μονάδας Εφηβικής Υγείας στο Νοσοκομείο Παίδων Αγλαΐα Κυριακού. Εκεί όπου λειτουργεί από τον Οκτώβριο του 2006 η πρώτη ανοιχτή κλινική απεξάρτησης στη χώρα μας και 65 έφηβοι, ο μικρότερος 11 χρόνων, παλεύουν με τον εθισμό τους στο Διαδίκτυο. «Χρησιμοποιούμε τον όρο “εθισμός” σε εισαγωγικά. Παρόλο που το πρώτο κέντρο απεξάρτησης λειτούργησε το 1995 στις ΗΠΑ, η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα βρίσκεται σε αμηχανία και δεν υπάρχει ομοφωνία για το εάν πρόκειται για πραγματικό εθισμό ή όχι. Δεν πρόκειται για κάποια ουσία που καταναλώνει ο χρήστης, ωστόσο υπάρχει ενεργητική συμμετοχή, αλληλεπίδραση και αίσθημα ευχαρίστησης που πολλές φορές μπορεί να οδηγήσει σε συμπεριφορές εξάρτησης. Γεγονός πάντως είναι ένα: υπάρχουν έφηβοι που παραμελούν σημαντικά τη ζωή, τις δραστηριότητες και τις υποχρεώσεις τους και η χρήση του Διαδικτύου αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο στη ζωή τους».

Η Μονάδα Εφηβικής Υγείας διενήργησε την πρώτη έρευνα σε σχολικό πληθυσμό της Αττικής το 2007 σε 897 εφήβους (430 αγόρια, 467 κορίτσια). Ενας στους εκατό είναι εθισμένος στο Διαδίκτυο, 13 παρουσιάζουν οριακή χρήση (θα μπορούσε να οδηγήσει σε «εθισμό»). Ενας στους πέντε χρησιμοποιεί πορνογραφικό υλικό και 6 στους 100 τζογάρουν. Τα ποσοστά της Ελλάδας, αν συγκριθούν με άλλες ευρωπαϊκές ή ασιατικές χώρες, είναι σχετικά χαμηλά. Αυτό δεν είναι καθησυχαστικό αν συνυπολογίσουμε πως τα αποτελέσματα είναι του 2007 και η Ελλάδα έχει καθυστερήσει στην ανάπτυξη της χρήσης νέων τεχνολογιών και στην εισαγωγή του γρήγορου Ιντερνετ.

Τι είναι όμως αυτό που κάνει το Διαδίκτυο εθιστικό; Κυρίως τα on-line παιχνίδια, λένε οι επιστήμονες. Με ευρωπαϊκό ετήσιο τζίρο που αγγίζει τα 3 δισ. ευρώ, τα κέρδη της βιομηχανίας των βιντεοπαιχνιδιών ξεπερνούν αυτά του κινηματογράφου.

Γιατί όμως τα παιδιά κολλάνε τόσο πολύ μ’ αυτά τα παιχνίδια; Η Αρετή Νταραδήμου είναι δημοσιογράφος που εξειδικεύεται στις νέες τεχνολογίες. «Ενα διαδικτυακό βιντεοπαιχνίδι αποτελεί μικρογραφία της κοινωνίας, θέτοντάς την όμως σε ένα μαγικό πλαίσιο. Μέσα στο παιχνίδι αποκτάς φίλους, αισθάνεσαι μέλος μιας κλειστής κοινότητας (ονόματι φατρία) και δεν είσαι ποτέ μόνος – όλο και κάποιος θα βρίσκεται online. Οσο πιο καλός είσαι, τόσο περισσότερο αυξάνεται η φήμη σου και στους εκτός φατρίας παίκτες, συνεπώς απολαμβάνεις το θαυμασμό της ευρύτερης κοινότητας. Μπορείς να σκοτωθείς και να… αναστηθείς στο πλησιέστερο resurrection point ή να σώσεις ένα φίλο από επίθεση “κακών”. Μπορείς να κάνεις τα πάντα χωρίς συνέπειες όπως στην πραγματική σου ζωή. Σε όλα αυτά να προσθέσουμε το έξυπνο σενάριο των βιντεοπαιχνιδιών και τα όμορφα γραφικά».

«Τίποτα από όλα αυτά δεν θα είχε συμβεί αν δεν ήμουν πραγματικά αδύναμος. Είμαι 17 ετών. Μόνος και γεμάτος θυμό». Ο Μάξιμος είναι ένα από τα παιδιά που έφτασαν με πρόβλημα εθισμού στη Μονάδα Εφηβικής Υγείας. Τα λόγια του μετέφερε η Αρτεμις Τσίτσικα: «Είμαι μόνος. Μα τελικά ποιος φταίει; Ισως λέω πολλά αλλά τελικά κάνω λίγα. Για ένα πράγμα είμαι σίγουρος: δεν είμαι αυτός που θα ήθελα να είμαι. Φίλοι; Δεν μου έμεινε κανείς. Υπάρχει μόνο ένα άτομο στο οποίο μπορώ να τηλεφωνήσω. Σύντομα δεν θα μπορώ να πάρω κανέναν. Είναι δικό μου το φταίξιμο, τους έδιωξα έναν έναν από κοντά μου».

Είναι ο Μάξιμος ένα αγόρι με πρόβλημα ή μήπως η εφηβεία είναι το πρόβλημα; Κι αν δεν ήταν εξαρτημένος από το Ιντερνετ, θα ήταν από κάτι άλλο; Η εθιστική προσωπικότητα υπάρχει ή πρόκειται για επιστημονική κατασκευή; «Οι συμπεριφορές “εθισμού” είναι ένα σύνθετο και πολυπαραγοντικό φαινόμενο», λέει η Αρτεμις Τσίτσικα. «Ο Σαίξπηρ παρακαλούσε να κοιμηθούν τα παιδιά κατά τη διάρκεια της εφηβείας και να ξυπνήσουν ενήλικες. Η εφηβεία έχει ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά όπως χαμηλή αυτοεκτίμηση, υπερβολή και δραματοποίηση των καταστάσεων. Είναι μια ηλικία περιέργειας και πειραματισμού, έλλειψης αντικειμενικού φίλτρου και κριτικής ικανότητας.

»Ο έφηβος είναι προσκολλημένος στον παρόντα χρόνο, δεν έχει ακόμη κατακτήσει την υποθετική και αφηρημένη σκέψη, σκέφτεται πολύ συγκεκριμένα. Παράλληλα, αμφισβητεί κάθε μορφής εξουσία και πρώτα τη γονεϊκή. Γι’ αυτό στην εφηβεία εμφανίζονται συμπεριφορές πειραματισμού ή υψηλού κινδύνου. Επίσης, υπάρχουν ιδιαιτερότητες στις σύγχρονες κοινωνίες που δυσκολεύουν τους εφήβους. Η κρίση της οικογένειας και το διαζύγιο, η έντονη πίεση από τα ΜΜΕ και η προβολή συγκεκριμένων προτύπων, η μετανάστευση, οι πολυπολιτισμικές κοινωνίες, το φάσμα της ανεργίας και η υπεραπασχόληση των γονέων δημιουργούν συνθήκες που περιπλέκουν την πολύπλοκη πραγματικότητα της εφηβείας. Σε πολλές από τις οικογένειες των παιδιών που φτάνουν σε εμάς υπήρχε δυσλειτουργία και έλλειψη επικοινωνίας-αδυναμία τήρησης των ορίων».

«Πραγματικά δεν αντιλαμβάνομαι τι με ρωτάς. Ποιος εθισμός και μαλακίες. Εγώ είμαι μια χαρά, δεν πίνω, δεν καπνίζω, παίζω το παιχνιδάκι μου και διασκεδάζω αφάνταστα». Ο Δημήτρης είναι ένα από τα πολλά αγόρια που συνάντησα στο ίντερνετ καφέ μιας μικρής επαρχιακής πόλης. Είναι 16 χρόνων, εξαιρετικά ντροπαλός και δεν έχει φίλους. Στον πραγματικό κόσμο. Γιατί στον ψηφιακό έχει 200 φίλους στο Facebook. Στον πραγματικό κόσμο δεν έχει κορίτσι. Στο Ιντερνετ έχει ένα κορίτσι από την Αλαμπάμα. Στον πραγματικό κόσμο δεν έχει φιλήσει ποτέ του. Στο Ιντερνετ κάνει άγριο σεξ συχνά. Στο Ιντερνετ δείχνει μόνο ό,τι θέλει, επικοινωνεί μόνο όταν θέλει, φέρεται μόνο όπως θέλει. Και κανείς δεν ξέρει ποιος είναι. Και ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα ποιος είναι ο Δημήτρης;

Πάντως, σύμφωνα με τον πιο πρόσφατο ορισμό για τη διάγνωση του «εθισμού» των Caplan και Sadock, στην περίπτωση του Δημήτρη ισχύουν πέντε από τα έξι κριτήρια και άρα μάλλον η διάγνωσή του θα ήταν θετική: μένει online για όλο και περισσότερο χρόνο, δεν μπορεί να διαχειριστεί τη διέγερση που του προκαλεί η χρήση και την κατάθλιψη όταν σταματάει, μένει online για περισσότερο από το χρονικό διάστημα που έχει πει στους γονείς του, δεν έχει σχέσεις στον αληθινό κόσμο, λέει ψέματα ώστε να παίζει. Και πιθανότατα παίζει για να μην αντιμετωπίσει τα αληθινά του συναισθήματα.

«Το μεγαλύτερο εμπόδιο για την έγκαιρη διάγνωση είναι ο ψηφιακός αναλφαβητισμός των γονιών και των δασκάλων οι οποίοι δεν μπορούν καν να διακρίνουν αν υπάρχει πιθανά πρόβλημα», θα μας πει γιατρός και επιστημονικός συνεργάτης της Μονάδας Εφηβικής Υγείας, Γιώργος Κορμάς. «Σύμφωνα με έρευνα που έχουμε κάνει, μόνο ένας στους 10 γονείς σερφάρει μαζί με το παιδί του. Κανένας δεν τους μαθαίνει πώς θα χρησιμοποιούν το Ιντερνετ με ασφάλεια και δεν τους βάζουν όρια στη χρήση, αφού ο υπολογιστής είναι η καινούρια νταντά. Εχουμε προτείνει μέτρα στη Βουλή και δεν μας απάντησαν ποτέ, δεν ασχολήθηκαν καν με το θέμα. Ας πούμε, στην Ελλάδα δεν υπάρχει στο σχολείο εκπαίδευση των παιδιών για το Διαδίκτυο και τους κινδύνους του, δεν υπάρχει ειδικός χώρος στα ίντερνετ καφέ για τους ανήλικους. Δεν προστατεύουμε τα παιδιά και δεν τους δίνουμε εναλλακτικές λύσεις για τον ελεύθερο χρόνο τους».

Κι όταν ένα παιδί φτάσει στον εθισμό είναι πια πολύ αργά; «Αντιθέτως, η πρόγνωση είναι πολύ καλή για τέτοιου είδους καταστάσεις στην εφηβεία», θα μας πει η Ευγενία Μαραγκού, ψυχολόγος και επιστημονικός συνεργάτης της Μονάδας. «Το πρόγραμμα που εφαρμόζουμε περιλαμβάνει ψυχοεκπαίδευση και συμπεριφορικού τύπου θεραπεία. Ενημερώνουμε τα παιδιά και τους παρέχουμε πληροφορίες για το τι συμβαίνει και ποιοι είναι οι στόχοι, τους ζητάμε να τηρούν ημερολόγιο και συζητάμε μαζί τους από μία έως τρεις φορές την εβδομάδα. Τα επιβραβεύουμε όταν επιτυγχάνουν τους στόχους τους και σημειώνουν πρόοδο και προβληματιζόμαστε μαζί όταν υπάρχει στασιμότητα. Ενας “εθισμός” είναι οικογενειακό ζήτημα γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό να στηρίζεται και να εκπαιδεύεται ολόκληρη η οικογένεια. Καταφεύγουμε στα φάρμακα μόνο όταν είναι απολύτως απαραίτητο».

«Εγώ θέλω να κλείσουμε αισιόδοξα», θα μας πει η Αρτεμις. «Λέμε ναι στο Διαδίκτυο, αλλά λέμε ναι και στα χαρούμενα παιδιά. Και το πρόβλημα έχει τη λύση του. Μπορεί να αντιμετωπιστεί και, κυρίως, μπορεί να προληφθεί». Κι όπως λέει κι η Χλόη, ένα από τα παιδιά της μονάδας, «κανένα παιδί δεν φταίει για ό,τι ακραίο κάνει στον εαυτό του. Πάντα υπάρχουν οι λόγοι. Ομως αν του δοθεί η βοήθεια που του χρειάζεται, αρχίζει να γίνεται πιο υπεύθυνο και επανελέγχει το πώς θέλει να ζει».

Διαβάστε

…………..1…………..

«Εφηβεία – Από το Α έως το Ω», πρόλογος: Γ. Χρούσος, συγγραφή-επιμέλεια: Αρτεμις Τσίτσικα, Ιατρικές Εκδόσεις Π.Χ. Πασχαλίδης

Το βιβλίο παρέχει πληροφορίες με απλό και ευχάριστο τρόπο, ελπίζοντας να βοηθήσει τα παιδιά αυτής της ηλικίας να πλουτίσουν τις γνώσεις τους και να γνωρίσουν καλύτερα τον εαυτό τους και τις ανάγκες τους.

…………..2…………..

Don Dinkmeyer, «Γονείς και έφηβοι – Από τις συγκρούσεις στη συνεργασία», εκδόσεις Θυμάρι

Ολοι οι γονείς έχουν καλές προθέσεις, αλλά ποτέ στο παρελθόν δεν είχαν τα εφόδια της δημοκρατικής αγωγής. Το βιβλίο προτείνει μια καινούρια τακτική, με την οποία και οι έφηβοι και η συμπεριφορά τους και η ζωή στην οικογένεια και η προσωπική ζωή του καθενός μπορεί να γίνει πιο όμορφη, πιο αποδεκτή, πιο ανθρώπινη.

…………..3…………..

William Glasser, «Δυστυχισμένοι έφηβοι», εκδόσεις Θυμάρι

Η ριζοσπαστική επιστημονική μέθοδος του δρα Γκλάσερ βασίζεται στη θεωρία της επιλογής (ό,τι μας συμβαίνει -ακόμα και η ψυχασθένεια- το επιλέγουμε εμείς). Ο ψυχίατρος έχει συμβουλεύσει αμέτρητους γονείς και έφηβους, έχει επανενώσει διαλυμένες οικογένειες και έχει αλλάξει τη ζωή πολλών ανθρώπων.

…………..4…………..

«Εφηβεία – Ενα μεταβατικό στάδιο σ’ ένα μεταβαλλόμενο κόσμο», (συλλογικό), εκδόσεις Καστανιώτη,

Πώς αλληλεπιδρά ο εσωτερικός κόσμος του εφήβου, ο οποίος είναι μεταβατικός, και ο συνεχώς μεταβαλλόμενος κόσμος σε μια Ευρώπη που βρίσκεται σε μια σειρά από πολιτικές, οικονομικές καθώς και κοινωνικές μεταβολές και ανακατατάξεις;

Βιβλιογραφία

Dr. Kimberly S. Young, « Internet Addiction: The Emergence Of A New Clinical Disorder», στο CyberPsychology & Behavior, 1996, Vol. 1, No. 3; σελ. 237-244
Dr. Kimberly S. Young, «Treatment Outcomes with Internet Addicts», στο CyberPsychology & Behavior, 2007, Vol. 10, No. 5; σελ. 671-679
Kimberly S. Young- Cristiano Nabuco de Abreu, Internet Addiction: A Handbook and Guide to Evaluation and Treatment, Wiley, Hoboken-N.J 2010
Kevin J. Roberts, Cyber Junkie: Escape the Gaming and Internet Trap, Hazelden Publishing, Center City-Minn. 2010
Kimberly S. Young, Caught in the net : how to recognize the signs of Internet addiction–and a winning strategy for recovery, J. Wiley,New York 1998
Nicola F. Johnson, The multiplicities of Internet addiction : the misrecognition of leisure and learning,: Ashgate,Aldershot-England /Burlington – VT 2009