Ντίνα Δασκαλοπούλου – Δημοσιογράφος

Ρομποτική Χειρουργική

Τα νέα «χέρια» της επιστήμης

Η επανάσταση του 21ου αιώνα στο χώρο της χειρουργικής είναι η ρομποτική. Το ρομπότ- χειρουργός «Ντα Βίντσι» είναι το πρώτο που ήρθε στην Ελλάδα για να κάνει επεμβάσεις. Κι επειδή κάποια «θαύματα» είναι αληθινά, το Εψιλον τρύπωσε στο χειρουργείο και είδε ζωντανά -και αποκλειστικά- τον Λεονάρντο σε δράση.

Ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι κάθεται στη γωνιά του κουκουλωμένος με πράσινα σεντόνια και καθόλου δεν συμμερίζεται την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Την ίδια αδιαφορία επιδεικνύει και η δεύτερη πρωταγωνίστρια αυτού του ασυνήθιστου μεσημεριού, παραμονές Χριστουγέννων. Σε πολύ λίγα λεπτά ο Λεονάρντο κι εκείνη θα αιχμαλωτίζουν τα βλέμματα του μικρού πλήθους που στριμώχνεται ανάμεσα σε καλώδια, μόνιτορ και μηχανήματα. Αλλά πρώτα πρέπει εκείνη να κοιμηθεί.

Ο μετρ του ύπνου τής χορηγεί υπναγωγά, αναλγητικά και παραλυτικά φάρμακα. Οσο εκείνη βυθίζεται, η αίθουσα ζωντανεύει. «Πάμε, πάμε, πάμε παιδιά, γρήγορα, με τέμπο». Η ομάδα σε θέση μάχης: 3 χειρουργοί, 1 αναισθησιολόγος, 2 νοσοκόμοι. Ενας από αυτούς τραβάει τα σεντόνια από το κορμί της. Κάποιος άλλος αποκαλύπτει τον Λεονάρντο. Τώρα είναι και οι δυο γυμνοί. Εκείνη είναι γυναίκα, 40 χρόνων, με κύστη στην ωοθήκη και πρόκειται να χειρουργηθεί. Εκείνος είναι ρομπότ, 6 χρόνων, άρτι αφιχθείς στην Ελλάδα και πρόκειται να τη χειρουργήσει.

«Οχι βέβαια. Δεν χειρουργεί το ρομπότ, ο γιατρός χειρουργεί και θα καταλάβετε σε λίγο γιατί». Ο Ντίνος Κωνσταντινίδης είναι ο πρόεδρος της Ελληνικής Επιστημονικής Εταιρείας Ρομποτικής χειρουργικής και ο πρώτος έλληνας γιατρός που χειρουργεί χρησιμοποιώντας ρομπότ. «Ο Λεονάρντο είναι ρομπότ δεύτερης γενιάς. Γεννήθηκε στις αρχές του 2000 στην Αμερική και στην Ελλάδα ήρθε μόλις πριν από 2 μήνες. Αλλά σαφώς και τον αποκαλούμε χειρουργό καταχρηστικά. Ξέρεις από που βγαίνει η λέξη ρομπότ;»

Δεν ξέρω, αλλά και δεν μπορώ να συγκεντρωθώ σε όσα μου διηγείται εύθυμα ο γιατρός, αφού τα μάτια μου δεν ξεκολλάνε από τα δυο σώματα που πλησιάζουν το ένα το άλλο. Εκείνη είναι εξαιρετικά μικροκαμωμένη, ανασαίνει βαθιά και δεν ξέρει τι ακριβώς θα της συμβεί. Εκείνος είναι ψηλός γύρω στα 2 μέτρα και εξαιρετικά εντυπωσιακός με τα 4 χέρια του, αν και κάπως αστείος ντυμένος καθώς είναι με τόσα πλαστικά. Ούτε κι ο Λεονάρντο όμως ξέρει τι ακριβώς θα κάνει. «Ασφαλώς, αφού κάθε του κίνηση την ελέγχω εγώ με ακρίβεια χιλιοστού. Ο Λεονάρντο θα ήταν πραγματικό ρομπότ αν μπορούσε να αυτενεργεί έστω και στον ελάχιστο βαθμό. Πες λοιπόν πως τον αποκαλούμε ρομπότ περιγράφοντας περισσότερο ευσεβείς πόθους. Αλλά ποιός ξέρει αν είναι μόνο ευσεβείς πόθοι… Οταν στις αρχές του ’90 στην Αμερική μάς έλεγαν ότι θα έχουμε τηλεκατευθυνόμενα ελικόπτερα ασθενοφόρα, όλοι γελάγαμε. Εχεις δει την ιατρική τεχνολογία που χρησιμοποιούν οι Αμερικανοί στα πεδία των μαχών; Θα πάθεις πλάκα». Ο Κωνσταντινίδης βγάζει τα παπούτσια του και κάθεται στο σκαμπό του μπροστά σε ένα μηχάνημα που μοιάζει με εκείνα που προσομοιώνουν αγώνες ταχύτητας και αερομαχίες στα ουφάδικα. Εντωμεταξύ, Ο Λεονάρντο απλώνει επάνω της τα σιδερένια χέρια του.

Ο δεύτερος χειρουργός ανοίγει στην κοιλίτσα της 3 μικρές τομές – ελάχιστα χιλιοστά κομμένης σάρκας, ελάχιστες σταγόνες αίμα κατακόκκινο. Από αυτές το ρομπότ θα μπει στο κορμί της. Το ένα του χέρι θα κρατά την κάμερα, τα άλλα δυο τα εργαλεία. «Ρομπότ», μαθαίνω, σημαίνει μόχθος ή σκλάβος και προέρχεται από το τσέχικο «robota». Ο Karel Capek χρησιμοποίησε αρχικά τη λέξη για να περιγράψει τους βιομηχανικούς εργάτες σε μία ταινία επιστημονικής φαντασίας του ’20. Νομίζω είναι προφανής ο συνειρμός κι έτσι κάπου εδώ ξεπηδάει για πρώτη φορά η μικρούλα λέξη «ταξικός» σε αυτή την ιστορία. Και θα κάνει όλο και πιο αισθητή την παρουσία της, όσο μαθαίνω για το τεχνολογικό αυτό θαύμα (που φτάνει σε σημεία στο κορμί του αρρώστου που ποτέ κανένα ανθρώπινο χέρι δεν θα μπορούσε, που ανατέμνει με ακρίβεια χιλιοστού, που βλέπει ακόμα και τα σημεία που είναι τυφλά για το ανθρώπινο μάτι).

Στην ιστορία του Capek ένας επιστήμονας εφευρίσκει τα ρομπότ για να απαλλάξει τους ανθρώπους από απλές, επαναλαμβανόμενες στοιχειώδεις εργασίες. Στη δική μας ιστορία οι Αμερικανοί ανέπτυξαν τη ρομποτική χειρουργική για να αντιμετωπίζουν την οξεία σκωληκοειδίτιδα κάποιου αστροναύτη και, πιο πολύ, για να φροντίζουν τους φαντάρους τους στα πεδία των μαχών. Ταξικός, ταξικός, ένας ανελέητα ταξικός κόσμος – το μυαλό μου ουρλιάζει τη λεξούλα που είπαμε ρετρό και καθαρίσαμε μαζί της. Αλλά, βρέστε μου εσείς μίαν άλλη για να περιγράψω την εικόνα.

Ο αμερικανός φαντάρος πέφτει χτυπημένος κάπου στην έρημο. Τον φορτώνουν επάνω σε ασθενοφόρο-ρομπότ που του παίρνει την πίεση, του βάζει ορό, του σταματά την αιμορραγία. Το ρομπότ-φορείο φορτώνεται στο ρομπότ-ελικόπτερο, το οποίο τηλεκατευθυνόμενα τον οδηγεί στο νοσοκομείο. Εκεί τον ξαπλώνουν στο χειρουργικό κρεβάτι, τοποθετούν τα χέρια του ρομπότ-χειρουργού στο σώμα του και συνδέονται μέσω δορυφόρου με τον γιατρό που τον χειρουργεί ασφαλής κάπου από τα μετόπισθεν. Την ίδια ώρα τραυματίζεται ένας ιρακινός αντάρτης…

Ο δεύτερος γιατρός έχει πλέον εφαρμόσει όλα τα εργαλεία στο κορμί της γυναίκας. Ο Κωνσταντινίδης βάζει τα πόδια του στα πεντάλ. Θα μπορούσαν να είναι και πεντάλ αυτοκινήτου, μόνο που αυτά είναι 4: ένα λειτουργεί ως αμπραγιάζ και με τα άλλα τρία ο γιατρός ελέγχει την κάμερα, ρυθμίζει την εστίαση και προσαρμόζει τη θέση των βραχιόνων του ρομπότ. Περνάει τα χέρια του (τον δείκτη και τον αντίχειρά του) σε δυο μικρούς δακτυλίους. Αυτά είναι τα τζόυστικ μέσω των οποίων «θα μπει» στο σώμα της ασθενούς: πρόκειται για εύκαμπτους καρπούς τους οποίους ο χειρουργός μπορεί να λυγίζει και να γυρίζει όπως τον καρπό του κι ίσως με μεγαλύτερη ακόμη ευελιξία. Το μηχάνημα έχει μια μικρή οθόνη μέσα στην οποία ο Κωνσταντινίδης μοιάζει να βουτάει, αφού σκύβει το κεφάλι, ακουμπά το μέτωπο στην ειδική υποδοχή και σε λίγα δεύτερα δεν βλέπουμε παρά μόνο τους ώμους του. «Πάμε, πάμε, παιδιά, πρέπει να φτάσουμε γρήγορα στην ωοθήκη. Αλλά έχω εμπόδια, παιδιά, δεν την βλέπω. Πρέπει να βγάλω τα εμπόδια από το δρόμο μου».

Νόμιζα πως έτσι μιλάνε οι γιατροί. Νόμιζα ότι κάπως έτσι περιγράφουν μια εγχείρηση. Αλλά έκανα λάθος. Ο Κωνσταντινίδης είχε στα αλήθεια εμπόδια. Επρεπε στα αλήθεια να φτάσει στην ωοθήκη. Γιατί δεν βούτηξε απλώς στην οθόνη, βούτηξε στο σώμα της άρρωστής του. Κι αυτό ακριβώς σημαίνει να βλέπεις τρισδιάστατα. Κι αυτή ακριβώς είναι η επανάσταση που φέρνει τούτος εδώ ο Λεονάρντο.

Οι ωοθήκες μοιάζουν με κάτασπρα βουνά, οι σάλπιγγες με ροζ ποτάμια, μια λίμνη κίτρινη στη μέση μιας βαθιάς χαράδρας. «Αυτό δείχνει ότι το σώμα της νοσεί, είναι λόγω της φλεγμονής», μου εξηγούν και προσγειώνουν τη διάθεση του μικρού εξερευνητή. Αλλά τα μάτια μου δεν χορταίνουν να κοιτάζουν ετούτο το άγνωστο τοπίο εντός του οποίου κυριολεκτικά περιφέρονται και θα μπορούσαν σχεδόν να το νιώσουν, αφού τα τζόιστικ έχουν αισθητήρες. Αν λίγα λεπτά πριν, όταν το σώμα της γυναίκας αποκαλυπτόταν γυμνό, νιώθαμε εισβολείς, φανταστείτε πώς νιώθουμε τώρα. Σήκωνομαι γρήγορα γρήγορα και βγαίνω έξω από το κορμί της.

«Πάμε παιδιά, την κρατάω την ωοθήκη τώρα. Πρέπει να βγει η κύστη και να σωθεί η σάλπιγγά της. Με προσοχή. Ωραία. Πάμε, πάμε, πάμε». Ο γιατρός συντονίζει την ομάδα του: τα ανθρώπινα πλάσματα και το ρομπότ δουλεύουν αρμονικά. Τα χέρια του ρομπότ κόβουν, καυτηριάζουν, πιάνουν. Οι εντολές που δίνει ο χειρουργός μέσω των μοχλών μεταφέρονται ψηφιακά, ταυτόχρονα και με θαυμαστή ακρίβεια, στους αρθρωτούς χειρουργικούς βραχίονες του Λεονάρντο, ο οποίος εκτελεί τις κινήσεις μέσα στο σώμα της κοπέλας. Και μπορεί όλοι εδώ μέσα να λένε και να ξαναλένε «το ρομπότ είναι απλώς ρομπότ», ο Λεονάρντο όμως κάνει πράγματα που ετούτα εδώ τα ανθρώπινα πλάσματα δεν θα μπορούσαν να κάνουν ποτέ: «βλέπει» τα αγγεία που έχουν μέγεθος χιλιοστού στο μέγεθος ενός μολυβιού, περιστρέφει τους καρπούς του έως και 360 μοίρες και, κυρίως, ποτέ μα ποτέ δεν τρέμουν τα χέρια του.

Ολη η ομάδα τώρα, οι βοηθοί χειρουργοί, ο αναισθησιολόγος, άλλοι γιατροί που έχουν έρθει για να εκπαιδευθούν στη χρήση του ρομπότ έχουν καρφώσει τα μάτια τους στα δυο μόνιτορ που υπάρχουν στο χειρουργείο. Τα λεπτά περνάνε κι ο Κωνσταντινίδης προχωρά χιλιοστό το χιλιοστό – ακανοήτα αργά, ακατανότητα λεπτεπίλεπτα. «Η κοπέλα έχει μόνο μια σάλπιγγα κι αν κάνουμε την παραμικρή άγαρμπη κίνηση μπορεί να της την καταστρέψουμε», μου εξηγούν και όλα εξηγούνται. Τώρα φράσεις όπως «ακρίβεια χιλιοστού», «μεγέθυνση οπτικού πεδίου», «τρόμος των χεριών» αποκτούν το πραγματικό νόημά τους. Λίγα χιλιοστά λάθος κι αυτή γυναίκα δεν θα μπορέσει να γίνει μητέρα ποτέ.

Δυόμισι ώρες μετά, ο Λεονάρντο αποσύρει τα χέρια του από το σώμα της κοπέλας. Εκείνη, κοιμισμένη ακόμα, μεταφέρεται στο δωμάτιό της. Το μέλλον έγινε παρελθόν μπροστά στα μάτια μας. Ο πατέρας του Λεονάρντο γεννήθηκε στα μέσα των 90’s και λεγόταν Αίσωπος. Πιθανότατα γιατί οι Ελληνες από παλιά ονειρευόντουσαν ρομπότ. Οι Αθηναίοι πίστευαν ότι τα αγάλματα του Δαιδάλου περπατούν μόνα τους και ότι πρέπει να τα δέσει κανείς για να μη φύγουν (Πλάτων, «Μένων»). Kι o Tάλως, νέος, γυμνός, φτερωτός και… μπρούτζινος περιδιάβαινε 3 φορές τη μέρα την Κρήτη -με μέση ωριαία ταχύτητα 250 χλμ.- για να την προστατεύει από εχθρικές επιδρομές. Μόνο ένα πράγμα δεν έκαναν ποτέ τα ρομπότ κι ούτε κι ο Λεονάρντο θα το κάνει σήμερα. Ο γιατρός μοιράζει συγχαρητήρια στην ομάδα του. «Μπράβο, παιδιά, τη σώσαμε την ωοθήκη. Σας ευχαριστώ όλους». Ο Λεονάρντο δεν θα χαρεί ποτέ.

Τι πρέπει να ξέρουμε

1. Τι είναι η ρομποτική χειρουργική;

Η ρομποτική αποτελεί την πιο πρόσφατη, επαναστατική εξέλιξη στον τομέα της χειρουργικής. Στη δεκαετία του ’90 εξελίσσεται η λαπαροσκοπική μέθοδος, που θεωρείται τότε επανάσταση στον κλάδο της χειρουργικής. Οι λαπαροσκόποι χειρουργοί αντιλαμβάνονται τα οφέλη της νέας μεθόδου, αλλά συγχρόνως εντοπίζουν δύο προβλήματα: την ύπαρξη δισδιάστατης εικόνας και τη σχετική ακαμψία των λαπαροσκοπικών εργαλείων. Προς το τέλος της δεκαετίας του ’90, με τη συνεργασία της ηλεκτρονικής, μηχανικής και πληροφορικής επιστήμης, δημιουργήθηκε η Ρομποτική Χειρουργική. Το πρώτο και μοναδικό στον κόσμο Σύστημα Ρομποτικής Χειρουργικής da Vinci, εγκρίθηκε από το αμερικάνικο FDA (Food & Drug Administration) τoν Ιούλιο του 2000.

2. Ποιά είναι τα οφέλη της ρομποτικής χειρουργικής;

Η ελάχιστα επεμβατική μέθοδος (η μέθοδος δηλαδή κατά την οποία η χειρουργική επέμβαση πραγματοποιείται μέσα από πολύ μικρές τομές αντί για τις μεγάλες χειρουργικές τομές των «ανοικτών» χειρουργείων) προσφέρει στον ασθενή πολύ σημαντικά πλεονεκτήματα, όπως μικρότερη διάρκεια αναισθησίας, μειωμένο κίνδυνο μόλυνσης ή απώλειας αίματος, ελαχιστοποίηση του μετεγχειρητικού πόνου και της δυσφορίας, σημαντική μείωση της περιόδου νοσηλείας καθώς και γρήγορη ανάρρωση και επάνοδο στις καθημερινές δραστηριότητες, παράλληλα με ένα άρτιο αισθητικό αποτέλεσμα.

3. Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της ρομποτικής χειρουργικής έναντι της παραδοσιακής;

Μεγαλύτερη ακρίβεια, δυνατότητα για περίπλοκες κινήσεις των εργαλείων, καλύτερη εικόνα και δυνατότητα πραγματοποίησης επέμβασης σε μικρά και δυσπρόσιτα σημεία.

4. Συγγνώμη, αλλά θα με χειρουργήσει το ρομπότ;

Σε καμία περίπτωση. Δεν πρόκειται για αυτόνομα ρομπότ που χειρουργούν μόνα τους – απαιτούν χειρισμό από ανθρώπους και δέχονται εντολές από αυτούς. Το ρομπότ «υπηρετεί» τον χειρουργό, πραγματοποιεί τις κινήσεις του. Δεν μπορεί να κάνει καμία κίνηση χωρίς να δώσει την εντολή ο γιατρός.

5. Είναι πιο ασφαλές από μια «κλασική» εγχείρηση;

Οι χειρουργοί ανά τον κόσμο απαντούν κατηγορηματικά ναι, και εκτιμούν ότι η χρήση ρομποτικών συστημάτων μειώνει τον κίνδυνο ιατρικού λάθους γιατί:

* προσφέρει στον γιατρό καλύτερη οπτική, βελτιώνοντας την αντίληψη του βάθους και προσφέροντας τρισδιάστατη εικόνα.

* παρέχει τη δυνατότητα μεγέθυνσης του χειρουργικού πεδίου για πολύ ακριβείς και λεπτομερείς κινήσεις.

* χρησιμοποιούνται μικρότερα εργαλεία από αυτά που χρησιμοποιούνται στη λαπαροσκοπική χειρουργική και έχουν τη δυνατότητα περιστροφής έως και 360 μοίρες, με αποτέλεσμα να παρέχουν άριστη πλαστικότητα, ακρίβεια και σταθερότητα κινήσεων.

* δίνουν τη δυνατότητα στο χειρουργό να προσεγγίσει απρόσιτα μέχρι σήμερα σημεία κατά τη διάρκεια της επέμβασης με απόλυτη ασφάλεια.

6. Ποιες επεμβάσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν ρομποτικά;

Οι πιο συνηθισμένες επεμβάσεις που γίνονται αυτή τη στιγμή ρομποτικά είναι κατά της νοσογόνου παχυσαρκίας, η χολοκυστεκτομή, η αντιμετώπιση των παθήσεων του παχέος εντέρου, η αποκατάσταση της γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης, η χειρουργική αντιμετώπιση των γυναικολογικών παθήσεων, η χειρουργική του προστάτη, η νεφρεκτομή, η ενδοκρινική χειρουργική.

7. Πόσο πιο ακριβά κοστίζει μια εγχείρηση;

Στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή υπάρχει μόνο ένα ρομπότ σε ιδιωτικό νοσοκομείο της Αθήνας. Μια ρομποτική επέμβαση κοστίζει από 500 έως 1000 Ε παραπάνω από μια συμβατική, συνυπολογίζοντας ωστόσο κανείς τις λιγότερες ημέρες νοσηλείας που θα χρειαστεί, η διαφορά στην τιμή δεν είναι τόσο μεγάλη.

8. Πόσο κοστίζει το ρομπότ;

Περίπου 2.000.000 δολάρια. Εάν υπολογίσει κανείς ότι κάθε F-16 που θα αγοράσουμε κοστίζει 65.000.000 δολάρια, αν αγοράζαμε ένα λιγότερο θα μπορούσαμε να προμηθευτούμε 32 ρομπότ και να λύσουμε το πρόβλημα περίθαλψης των κατοίκων των νησιών μας. Ετσι κι αλλιώς, πάντα, αμερικανοί τα παίρνουν…

9. Τι φέρνει το μέλλον;

Οι επιστήμονες ήδη δουλεύουν για να δημιουργήσουν τα ρομπότ τρίτης γενιάς. Αυτό μπυο προσπαθούν να πετύχουν είναι ακόμα μεγαλύτερη ευελιξία στα χέρια τους καθώς και να ενισχύσουν την αίσθηση αφής του γιατρού.

10. Πρακτικά, πώς θα μπορούσε να κάνει τη ζωή μας καλύτερη;

Εάν η Ελλάδα διέθετε περισσότερα ρομποτικά συστήματα θα μπορούσε να λύσει το πρόβλημα της μετακομιδής αρρώστων από τα νησιά και δυσπρόσιτες περιοχές. Επίσης, θα μπορούσε ο ασθενής να βρίσκεται στην Αθήνα και να τον χειρουργεί ο καλύτερος χειρουργός από τη Νέα Υόρκη. Τα ρομπόρ όπως ο Λεονάρντο χρησιμοποιούνται επίσης για εκπαιδευτικούς λόγους: απομνημονεύουν την εγχείρηση κι έτσι μπορεί ο νεαρός γιατρός να την ξανακάνει βήμα- βήμα προσομοιώνοντάς την.

Σύνδεσμοι